← Önceki Madde [70]
Son Madde
RESMİ METİN

Çalıştırma yaşı ve çocukları çalıştırma yasağı

Madde 71 – On beş yaşını doldurmamış çocuklerin çalıştırılması yasaktır. Ancak, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış olan çocuklar; bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak hafif işlerde çalıştırılabilirler. On dört yaşını doldurmamış çocuklar ise bedensel, zihinsel, sosyal ve ahlaki gelişmelerine ve eğitime devam edenlerin okullarına devamına engel olmayacak sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde yazılı sözleşme yapmak ve her bir faaliyet için ayrı izin almak şartıyla çalıştırılabilirler. Çocuk ve genç işçilerin işe yerleştirilmelerinde ve çalıştırılabilecekleri işlerde güvenlik, sağlık, bedensel, zihinsel ve psikolojik gelişmeleri, kişisel yatkınlık ve yetenekleri dikkate alınır. Çocuğun gördüğü iş onun okula gitmesine, mesleki eğitiminin devamına engel olamaz, onun derslerini düzenli bir şekilde izlemesine zarar veremez. Onsekiz yaşını doldurmamış çocuk ve genç işçiler bakımından yasak olan işler ile onbeş yaşını tamamlamış, ancak onsekiz yaşını tamamlamamış genç işçilerin çalışmasına izin verilecek işler, on dört yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış çocukların çalıştırılabilecekleri hafif işler, onaltı yaşını doldurmuş fakat onsekiz yaşını bitirmemiş genç işçilerin hangi çeşit işlerde çalıştırılabilecekleri ve çalışma koşulları Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından altı ay içinde çıkarılacak bir yönetmelikle belirlenir. Zorunlu ilköğretim çağını tamamlamış ve örgün eğitime devam etmeyen çocukların çalışma saatleri günde yedi ve haftada otuz beş saatten; sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde çalışanların ise günde beş ve haftada otuz saatten fazla olamaz. Bu süre, on beş yaşını tamamlamış çocuklar için günde sekiz ve haftada kırk saate kadar artırılabilir. Okul öncesi çocuklar ile okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki çalışma süreleri, eğitim saatleri dışında olmak üzere, en fazla günde iki saat ve haftada on saat olabilir. Okulun kapalı olduğu dönemlerde çalışma süreleri yukarıda dördüncü fıkrada öngörülen süreleri aşamaz. Sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinin kapsamı, bu faaliyetlerde çalışacak çocuklara çalışma izni verilmesi, yaş grupları ve faaliyet türlerine göre çalışma ve dinlenme süreleri ile çalışma ortamı ve şartları, ücretin ödenmesine ilişkin usul ve esaslar ile diğer hususlar Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Kültür ve Turizm Bakanlığı, Sağlık Bakanlığı, Millî Eğitim Bakanlığı ile Radyo ve Televizyon Üst Kurulunun görüşleri alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı tarafından çıkarılacak yönetmelikle belirlenir.

Yer ve su altında çalıştırma yasağı

Madde 72 - Maden ocakları ile kablo döşemesi, kanalizasyon ve tünel inşaatı gibi yer altında veya su altında çalışılacak işlerde onsekiz yaşını doldurmamış erkek ve her yaştaki kadınların çalıştırılması yasaktır.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddelerin Sistematiği ve Genel Açıklama

İş Kanunu’nun 71. ve 72. maddeleri, insan hakları, çocuk hakları ve iş sağlığı güvenliği prensiplerinin Türk iş hukukundaki en yüksek koruma düzeyine ulaştığı, zayıf ve hassas grupları korumayı amaçlayan kamu düzenine ilişkin emredici temel hükümlerdir. Maddeler, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünün son kısımlarında yer almaktadır.

Bu düzenlemelerin ortak amacı (ratio legis), çocukların sömürülmesini engellemek, zihinsel, ruhsal ve bedensel gelişimlerini tamamlamalarına olanak tanımak, eğitim hakkını (Anayasa m. 42) güvenceye almak ve ağır/tehlikeli çalışma ortamlarının yaratacağı yıkıcı etkileri önlemektir. 71. maddeyle çocuk çalıştırma yaşı asgari 15 yaş olarak belirlenmiş, 14 yaşını dolduranlar içinse "hafif işlerde" sınırlı çalışma imkanı tanınmıştır. Sanat, kültür ve reklam gibi alanlardaki istisnalar ise sıkı bir izin rejimine bağlanmıştır. 72. madde ise, biyolojik ve fizyolojik korunma saikleriyle, yer ve su altı gibi aşırı yıpratıcı iş kollarında 18 yaş altı erkek çocukların ve her yaştaki kadınların çalışmasını mutlak olarak yasaklamıştır. Tarihsel kökeni, 138 ve 182 sayılı ILO Sözleşmeleri (Asgari Yaş ve En Kötü Biçimlerdeki Çocuk İşçiliğinin Önlenmesi) ile Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi esaslarına dayanır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Çocuk İşçi ve Genç İşçi Ayrımı
  • Çocuk İşçi: 14 yaşını bitirmiş, 15 yaşını doldurmamış ve ilköğretimini tamamlamış kişidir.
  • Genç İşçi: 15 yaşını tamamlamış ancak 18 yaşını tamamlamamış kişidir.
2.2. Genel Çalıştırma Yasağı ve Hafif İş İstisnası

15 yaşını doldurmamış çocukların çalıştırılması kural olarak yasaktır. Ancak, 14 yaşını doldurmuş ve zorunlu ilköğretimi bitirmiş olanlar; okul başarılarına, bedensel ve ahlaki gelişimlerine zarar vermeyecek hafif işlerde çalıştırılabilirler. Hafif işlerin kapsamı yönetmelikle belirlenmiştir.

2.3. Sanat, Kültür ve Reklam Faaliyetleri İstisnası (14 Yaş Altı)

14 yaşını doldurmamış çocuklar sadece sanat, kültür ve reklam faaliyetlerinde (dizi, sinema, tiyatro, reklam vb.) çalıştırılabilir. Bunun şartları: (i) Yazılı sözleşme yapılması, (ii) Her bir faaliyet için İŞKUR'dan ayrı ayrı izin alınması, (iii) Eğitime engel olmamasıdır.

2.4. Çocukların Çalışma Süreleri
  • Okula gitmeyen/örgün eğitim dışı çocuklar: Günde en fazla 7 saat, haftada en fazla 35 saat (15 yaş üzeri için günde 8, haftada 40 saate kadar artırılabilir).
  • Sanat/kültür/reklam çalışanları: Günde en fazla 5 saat, haftada en fazla 30 saat.
  • Okula devam eden çocuklar (Eğitim döneminde): Eğitim saatleri dışında olmak üzere günde en fazla 2 saat, haftada en fazla 10 saat.
2.5. Yer ve Su Altında Çalıştırma Yasağı (m. 72)

Maden ocakları, tünel, kanalizasyon veya kablo döşemesi gibi yer veya su altı işlerinde:

  • 18 yaşını doldurmamış erkek işçilerin çalıştırılması,
  • Her yaştaki kadının çalıştırılması mutlak olarak yasaktır. Bu yasak koruyucu amaçlıdır; kadın hakları bağlamında eşitlik ilkesinin haklı biyolojik istisnasıdır.

3. Sistematik İlişkiler

Bu maddeler, T.C. Anayasası m. 42 (Eğitim hakkı), m. 50 (Çocukların ve kadınların çalışma şartları bakımından özel olarak korunması), 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik, Türk Medeni Kanunu'nun velayete ilişkin hükümleri ve İş Kanunu m. 104 (Çocuk işçi çalıştırma yasağını ihlal etmenin idari para cezası) ile doğrudan ilişkilidir. Çocuk işçilerin sözleşme imzalaması veli/vasi onayına tabidir.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.

Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, çocuk ve genç işçilerin çalıştırılmasının yasak olduğu iş kollarında çalıştırılmaları halinde, iş sözleşmesi hukuka aykırılık nedeniyle geçersiz (butlan) kabul edilse dahi, işçi fiilen yaptığı çalışmanın karşılığı olan ücret, kıdem tazminatı gibi haklarını tam olarak talep edebilir (Fiili iş ilişkisi kuramı). İşveren, sözleşmenin geçersizliğini ileri sürerek işçi alacaklarını ödemekten kaçınamaz. Ayrıca yer altında kadın veya 18 yaş altı erkek çalıştırılması durumunda işverenin ağır kusurlu olduğu kabul edilmekte, olası iş kazalarında işverenin cezai ve tazminat sorumluluğu en üst hadden tayin edilmektedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Kurmaca Senaryo): 13 yaşındaki çocuk (A), bir reklam ajansı aracılığıyla ünlü bir markanın giyim reklamı çekimlerinde oynatılacaktır. Ajans, çocukla ve velisiyle yazılı sözleşme imzalamış ancak İŞKUR'dan herhangi bir izin almamıştır. Çekimler okul döneminde günde 6 saat sürmüştür.

Hukuki Analiz: 14 yaş altı çocukların sanat ve reklam işlerinde çalıştırılabilmesi için m. 71/1 gereğince her bir faaliyet için ayrı ayrı yasal izin alınması şarttır. Ayrıca okula devam eden çocukların eğitim dönemindeki günlük çalışması en fazla 2 saat olabilir. Reklam ajansı ve işveren hem izin almayarak hem de süre sınırını ihlal ederek yasayı açıkça çiğnemiştir. İşverene m. 104 uyarınca idari ceza uygulanır.

Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (B) Madencilik A.Ş., yer altı kömür işletmesinde 25 yaşındaki kadın mühendis (C)'yi yer altında inceleme yapması amacıyla çalıştırmak istemektedir. (C) ise madende yer altına inmesinin yasal olarak engellendiğini, erkek meslektaşlarının inebildiğini belirterek cinsiyet ayrımcılığı iddiasıyla dava açar.

Hukuki Analiz: M. 72 uyarınca, maden ocaklarında yer altında her yaştaki kadının çalıştırılması mutlak olarak yasaktır. Bu düzenleme cinsiyet ayrımcılığı değil, anayasanın 50. maddesindeki kadınların özel olarak korunması ilkesine dayanan meşru bir koruma normudur. Dava reddedilir; işveren (C)'yi yer altında çalıştıramaz.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Nüfus Kayıt Örneği: Çocuk ve genç işçi istihdam edilmeden önce nüfus kayıt örneği, veli onay belgesi ve okula devam durumunu gösterir öğrenci belgesi özlük dosyasına konulmalıdır.
  • İŞKUR İzin Formu: Sanat ve reklam faaliyetleri için İŞKUR'dan alınacak "Çocuk Çalıştırma İzin Belgesi" çekimlerden önce resmi olarak onaylatılmalıdır.
  • İdari Yaptırım: Çocuk çalıştırma yasağına ve yer/su altı yasağına aykırı davranan işverene m. 104 uyarınca ağır idari para cezaları uygulanır; fiilin tekrarı halinde işyerinin kapatılmasına kadar giden süreçler doğabilir.

7. Eleştirel Değerlendirme

İş Kanunu m. 71 ve m. 72, uluslararası insani standartları yansıtan mükemmel regülasyonlardır. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, kağıt üzerindeki bu katı kurallara rağmen, Türkiye'deki kayıt dışı çocuk işçiliğinin (özellikle tarım, sokak ekonomisi ve küçük sanayi sitelerindeki çıraklık maskesi altındaki çalışmaların) vahim boyutlarda olduğunu belirtmektedirler. Mevcut denetimler bu sızmaları engellemede yetersiz kalmaktadır.

Kanaatimizce, çıraklık ve stajyerlik adı altındaki sömürü modelleri de m. 71'in sıkı çalışma süreleri ve iş sağlığı kurallarına tabi tutulmalıdır. Ayrıca m. 72'deki "her yaştaki kadının yer altında çalıştırılması yasağı", modern maden mühendisliği ve jeoloji disiplinlerinde eğitim alan kadınların mesleki gelişimlerini (sırf kadın oldukları gerekçesiyle şantiye sahasına inememeleri nedeniyle) engellediği yönünde feminist hukuk teorisinde ciddi biçimde eleştirilmektedir. Bu yasağın, fiili üretimde çalışan işçilerle sınırlı tutulması, denetim ve mühendislik faaliyeti yürüten kadın uzmanlar için esnetilmesi yönünde yasal reformlar yapılmalıdır.

Metodolojik Not

Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan Kaynaklar:

  • Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
  • Yargıtay Kararları: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yasak işlerde fiili iş ilişkisi ve işçi alacaklarının korunmasına dair yerleşik içtihatları (bkz. § 4).
  • Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 71, m. 72, m. 104, Çocuk ve Genç İşçilerin Çalıştırılma Usul ve Esasları Hakkında Yönetmelik.

Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.

← Önceki Madde [70]
Son Madde

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.