1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 70. maddesi, bir işyerinin ana üretim veya faaliyetinin başlayabilmesi, sürdürülebilmesi ve sağlıklı bir şekilde sonlandırılabilmesi için yapılması kaçınılmaz olan "hazırlama, tamamlama ve temizleme" (HTT) işlerini yasal çerçeveye kavuşturan ve bu işlerin düzenlenme usullerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın çıkaracağı bir yönetmeliğe devreden emredici bir esneklik normudur. Madde, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), asıl işin yürütülmesiyle doğrudan bağlantılı olan ancak asıl mesai saatlerinin öncesinde veya sonrasında yapılması zorunlu olan teknik, temizlik veya güvenlik hazırlıklarının (örneğin makinelerin ısıtılması, fırınların yakılması, şantiyenin temizlenmesi veya aletlerin toplanması) yasal rejimini belirlemektir. Bu özel işleri yapan işçilerin haklarının korunması, asıl mesai süreleriyle olan ilişkilerinin saptanması ve bu çalışmaların ek ücrete (fazla mesaiye) dönüşme sınırları yasal bir yönetmelikle regüle edilmiştir. Tarihsel kökeni, sanayi işletmelerinde makinelerin ve kazanların bakımı için asıl işçilerden önce işbaşı yapmak zorunda kalan teknik personelin korunması ihtiyacından doğmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme (HTT) İşleri
Asıl işin başlamasından önce veya bitiminden sonra yapılması teknik veya hijyenik olarak zorunlu olan yan faaliyetlerdir. Bu işler, asıl üretimin/işin duraklamasını önlemeye yöneliktir.
2.2. HTT İşlerini Yapacak İşçilerin Sınırı
Mevzuata (m. 70'e dayanan Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği'ne) göre, bu işler işyerinin asıl işçilerine yaptırılmalıdır. Başka işçilerin bu işler için özel olarak istihdam edilmesi halinde genel çalışma kuralları uygulanır. HTT işlerinde çalıştırılacak işçi sayısı, işyerindeki toplam işçi sayısına oranla sınırlıdır ve asgari bir kadro ile yürütülür.
2.3. Çalışma Süresi Sınırı ve Ek Ödeme
Yönetmelik uyarınca, asıl çalışmaya ek olarak yapılan HTT işlerinin süresi günde en fazla 2 saattir. Bu 2 saatlik ek çalışma, asıl mesai süresiyle birleştirildiğinde günlük 11 saatlik (m. 63) mutlak sınırı aşamaz. Yapılan bu ek çalışmalar, işçinin haftalık 45 saatlik normal çalışma süresini aştığı için doğrudan fazla çalışma (m. 41) kabul edilir ve saatlik %50 zamlı ücretle ödenmek zorundadır.
2.4. Dinlenme Süreleri ve Sağlık Koruması
HTT işlerinde çalışan işçilere, asıl işçilerden farklı olarak, işe başlamadan önce veya işin bitiminde uygun dinlenme süreleri verilmelidir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 63 (Çalışma süreleri), m. 41 (Fazla çalışma ücreti), m. 50 (Tatil matrahına girmeyen HTT ücretleri), m. 104 (Çalışma düzeni ihlallerinin idari para cezası) ve Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği ile doğrudan sistematik ilişki içindedir. M. 50 uyarınca, normal çalışma saatleri dışında yapılan HTT işleri için ödenen ek ücretler tatil günü ücretlerinin (hafta tatili ve UBGT) tespitinde hesaba katılmaz; zira bu alacaklar arizi ek ödemelerdir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, işyerinde asıl mesai başlamadan önce makineleri çalıştırmak veya temizlik yapmak amacıyla erken gelen işçilerin bu süreleri fiili çalışma süresidir. İşverenin "bu işler asıl mesaiye dahil değildir, hazırlıktır" gerekçesiyle bu sürelerin ücretini ödememesi veya normal saatlik ücret üzerinden ödemesi hukuka aykırıdır. HTT çalışmalarının tamamı yasal haftalık 45 saati aştığı için fazla çalışma olarak hesaplanmalı ve %50 zamlı ödenmelidir. İşyerinin giriş-çıkış kart kayıtları, işçinin asıl mesai saatlerinden önce işe girdiğini gösteriyorsa, bu sürelerin HTT çalışması ve fazla mesai olduğu karine olarak kabul edilir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Ekmek Fırını'nda çalışan fırıncı ustası (B), fırının sabah saat 06:00'da üretime hazır hale gelmesi için her gün saat 04:30'da işe gelerek fırınları yakmakta ve hamuru hazırlamaktadır. Diğer işçiler ise 06:00'da gelmektedir. İşveren (B)'ye o günkü 7.5 saatlik normal çalışmasının ücretini öder, erken geldiği 1.5 saatlik hazırlık süresi için "bu fırının doğası gereğidir, ek ücret olmaz" der.
Hukuki Analiz: (B)'nin yaptığı eylem m. 70 anlamında net bir hazırlama ve tamamlama işidir. HTT Yönetmeliği uyarınca bu 1.5 saatlik ek çalışma fiili çalışma süresidir ve haftalık 45 saati aşan kısım olarak doğrudan fazla çalışma (%50 zamlı) olarak ödenmelidir. İşverenin ücret ödememe dayatması hukuka aykırıdır; (B) fark alacaklarını talep edebilir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C) Kimya Fabrikası'nda mesai 18:00'de bitmektedir. Ancak temizlikçi (D), makinelerin kimyasal atıklarını temizlemek için her akşam 18:00 - 20:30 (2.5 saat) arası çalışmaktadır.
Hukuki Analiz: HTT Yönetmeliği uyarınca, asıl çalışmaya ek olarak yaptırılacak HTT işlerinin süresi günde en fazla 2 saat olabilir. İşverenin (D)'yi her akşam 2.5 saat bu işte çalıştırması yönetmeliğin (dolayısıyla m. 70'in) açık ihlalidir. İşverene m. 104 uyarınca idari ceza uygulanır, ayrıca (D)'nin yaptığı 2.5 saatlik ek çalışmanın tamamı fazla mesai olarak ödenmelidir.
6. Pratik Uygulama Notları
- HTT Çizelgesi: İşverenler, HTT işlerinde çalıştıracakları işçilerin isimlerini, yapacakları işlerin niteliğini ve sürelerini gösteren bir çizelgeyi işyerinde ilan etmeli ve İŞKUR/müfettiş denetimlerine hazır bulundurmalıdır.
- Kartlı Geçiş Entegrasyonu: Erken giriş ve geç çıkışlar kartlı geçiş sistemlerinde HTT çalışması olarak etiketlenmeli, manuel bordro müdahalelerinden kaçınılmalıdır.
- Zamanaşımı: HTT ek çalışma alacakları 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 70, üretimin sürekliliğini sağlarken yan hizmetleri sunan işçilerin haklarını koruyan son derece dengeli bir regülasyon çerçevesidir. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, HTT işlerinde çalışan işçilerin asıl işçilere oranla çok daha fazla yıprandıklarını, ancak m. 50 uyarınca bu ek çalışmaların tatil ücreti matrahından hariç tutulmasının sosyal adalet ilkesiyle çeliştiğini haklı olarak belirtmektedirler. İşçi her gün bu ek çalışmayı yapmaktaysa, bu gelir arizi olmaktan çıkıp sürekli ücretin eki haline gelmiştir.
Kanaatimizce, sürekli ve düzenli olarak yapılan HTT işleri için ödenen ek ücretler m. 50'deki istisnadan çıkarılmalı ve tatil ücreti matrahına dahil edilmelidir. Ayrıca, günlük 2 saatlik HTT sınırı günümüz otomasyon ve sanayi sistemlerinde bazı durumlarda yetersiz kalabilmektedir; bu gibi hallerde işçilerin dinlenme sürelerini koruyacak ek vardiya düzenlemeleri teşvik edilmeli, tek bir işçiye aşırı HTT yükü bindirilmesi engellenmelidir. Dijital denetimler vasıtasıyla, hazırlık adı altında ücretsiz fazla çalıştırma suistimallerinin önüne geçilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Yargıtay Kararları: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin mesai öncesi hazırlık çalışmalarının fazla mesai sayılmasına dair yerleşik içtihatları (bkz. § 4).
- Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 70, m. 63, m. 41, m. 50. Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği.
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 70. maddesi, bir işyerinin ana üretim veya faaliyetinin başlayabilmesi, sürdürülebilmesi ve sağlıklı bir şekilde sonlandırılabilmesi için yapılması kaçınılmaz olan "hazırlama, tamamlama ve temizleme" (HTT) işlerini yasal çerçeveye kavuşturan ve bu işlerin düzenlenme usullerini Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı’nın çıkaracağı bir yönetmeliğe devreden emredici bir esneklik normudur. Madde, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), asıl işin yürütülmesiyle doğrudan bağlantılı olan ancak asıl mesai saatlerinin öncesinde veya sonrasında yapılması zorunlu olan teknik, temizlik veya güvenlik hazırlıklarının (örneğin makinelerin ısıtılması, fırınların yakılması, şantiyenin temizlenmesi veya aletlerin toplanması) yasal rejimini belirlemektir. Bu özel işleri yapan işçilerin haklarının korunması, asıl mesai süreleriyle olan ilişkilerinin saptanması ve bu çalışmaların ek ücrete (fazla mesaiye) dönüşme sınırları yasal bir yönetmelikle regüle edilmiştir. Tarihsel kökeni, sanayi işletmelerinde makinelerin ve kazanların bakımı için asıl işçilerden önce işbaşı yapmak zorunda kalan teknik personelin korunması ihtiyacından doğmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme (HTT) İşleri
Asıl işin başlamasından önce veya bitiminden sonra yapılması teknik veya hijyenik olarak zorunlu olan yan faaliyetlerdir. Bu işler, asıl üretimin/işin duraklamasını önlemeye yöneliktir.
2.2. HTT İşlerini Yapacak İşçilerin Sınırı
Mevzuata (m. 70'e dayanan Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği'ne) göre, bu işler işyerinin asıl işçilerine yaptırılmalıdır. Başka işçilerin bu işler için özel olarak istihdam edilmesi halinde genel çalışma kuralları uygulanır. HTT işlerinde çalıştırılacak işçi sayısı, işyerindeki toplam işçi sayısına oranla sınırlıdır ve asgari bir kadro ile yürütülür.
2.3. Çalışma Süresi Sınırı ve Ek Ödeme
Yönetmelik uyarınca, asıl çalışmaya ek olarak yapılan HTT işlerinin süresi günde en fazla 2 saattir. Bu 2 saatlik ek çalışma, asıl mesai süresiyle birleştirildiğinde günlük 11 saatlik (m. 63) mutlak sınırı aşamaz. Yapılan bu ek çalışmalar, işçinin haftalık 45 saatlik normal çalışma süresini aştığı için doğrudan fazla çalışma (m. 41) kabul edilir ve saatlik %50 zamlı ücretle ödenmek zorundadır.
2.4. Dinlenme Süreleri ve Sağlık Koruması
HTT işlerinde çalışan işçilere, asıl işçilerden farklı olarak, işe başlamadan önce veya işin bitiminde uygun dinlenme süreleri verilmelidir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 63 (Çalışma süreleri), m. 41 (Fazla çalışma ücreti), m. 50 (Tatil matrahına girmeyen HTT ücretleri), m. 104 (Çalışma düzeni ihlallerinin idari para cezası) ve Hazırlama, Tamamlama ve Temizleme İşleri Yönetmeliği ile doğrudan sistematik ilişki içindedir. M. 50 uyarınca, normal çalışma saatleri dışında yapılan HTT işleri için ödenen ek ücretler tatil günü ücretlerinin (hafta tatili ve UBGT) tespitinde hesaba katılmaz; zira bu alacaklar arizi ek ödemelerdir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, işyerinde asıl mesai başlamadan önce makineleri çalıştırmak veya temizlik yapmak amacıyla erken gelen işçilerin bu süreleri fiili çalışma süresidir. İşverenin "bu işler asıl mesaiye dahil değildir, hazırlıktır" gerekçesiyle bu sürelerin ücretini ödememesi veya normal saatlik ücret üzerinden ödemesi hukuka aykırıdır. HTT çalışmalarının tamamı yasal haftalık 45 saati aştığı için fazla çalışma olarak hesaplanmalı ve %50 zamlı ödenmelidir. İşyerinin giriş-çıkış kart kayıtları, işçinin asıl mesai saatlerinden önce işe girdiğini gösteriyorsa, bu sürelerin HTT çalışması ve fazla mesai olduğu karine olarak kabul edilir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Ekmek Fırını'nda çalışan fırıncı ustası (B), fırının sabah saat 06:00'da üretime hazır hale gelmesi için her gün saat 04:30'da işe gelerek fırınları yakmakta ve hamuru hazırlamaktadır. Diğer işçiler ise 06:00'da gelmektedir. İşveren (B)'ye o günkü 7.5 saatlik normal çalışmasının ücretini öder, erken geldiği 1.5 saatlik hazırlık süresi için "bu fırının doğası gereğidir, ek ücret olmaz" der.
Hukuki Analiz: (B)'nin yaptığı eylem m. 70 anlamında net bir hazırlama ve tamamlama işidir. HTT Yönetmeliği uyarınca bu 1.5 saatlik ek çalışma fiili çalışma süresidir ve haftalık 45 saati aşan kısım olarak doğrudan fazla çalışma (%50 zamlı) olarak ödenmelidir. İşverenin ücret ödememe dayatması hukuka aykırıdır; (B) fark alacaklarını talep edebilir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C) Kimya Fabrikası'nda mesai 18:00'de bitmektedir. Ancak temizlikçi (D), makinelerin kimyasal atıklarını temizlemek için her akşam 18:00 - 20:30 (2.5 saat) arası çalışmaktadır.
Hukuki Analiz: HTT Yönetmeliği uyarınca, asıl çalışmaya ek olarak yaptırılacak HTT işlerinin süresi günde en fazla 2 saat olabilir. İşverenin (D)'yi her akşam 2.5 saat bu işte çalıştırması yönetmeliğin (dolayısıyla m. 70'in) açık ihlalidir. İşverene m. 104 uyarınca idari ceza uygulanır, ayrıca (D)'nin yaptığı 2.5 saatlik ek çalışmanın tamamı fazla mesai olarak ödenmelidir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 70, üretimin sürekliliğini sağlarken yan hizmetleri sunan işçilerin haklarını koruyan son derece dengeli bir regülasyon çerçevesidir. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, HTT işlerinde çalışan işçilerin asıl işçilere oranla çok daha fazla yıprandıklarını, ancak m. 50 uyarınca bu ek çalışmaların tatil ücreti matrahından hariç tutulmasının sosyal adalet ilkesiyle çeliştiğini haklı olarak belirtmektedirler. İşçi her gün bu ek çalışmayı yapmaktaysa, bu gelir arizi olmaktan çıkıp sürekli ücretin eki haline gelmiştir.
Kanaatimizce, sürekli ve düzenli olarak yapılan HTT işleri için ödenen ek ücretler m. 50'deki istisnadan çıkarılmalı ve tatil ücreti matrahına dahil edilmelidir. Ayrıca, günlük 2 saatlik HTT sınırı günümüz otomasyon ve sanayi sistemlerinde bazı durumlarda yetersiz kalabilmektedir; bu gibi hallerde işçilerin dinlenme sürelerini koruyacak ek vardiya düzenlemeleri teşvik edilmeli, tek bir işçiye aşırı HTT yükü bindirilmesi engellenmelidir. Dijital denetimler vasıtasıyla, hazırlık adı altında ücretsiz fazla çalıştırma suistimallerinin önüne geçilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.