1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 67. maddesi, işyerindeki günlük çalışma düzeninin, mesai başlama ve bitiş saatlerinin ve ara dinlenmelerinin belirlenmesini ve şeffaf bir şekilde işçilere bildirilmesini zorunlu kılan, işverenin yönetim yetkisinin sınırlarını ve usulünü çizen son derece pratik emredici bir işin düzenlenmesi hükmüdür. Madde, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), işyerindeki çalışma düzeninin öngörülebilir ve denetlenebilir olmasını sağlamaktır. İşçi, günlük yaşam planlamasını (ulaşım, ailevi sorumluluklar vb.) yapabilmek için mesaiye ne zaman başlayacağını, ne zaman ara vereceğini ve işinin ne zaman biteceğini önceden bilme hakkına sahiptir. Kanun koyucu, işverenin işin başlama ve bitiş saatlerini tek taraflı belirleme yetkisini (yönetim hakkını) kabul etmekle birlikte, bunu duyurma yükümlülüğü ile dengelemiştir. Ayrıca, işin ve işçinin niteliğine göre farklı mesai dilimlerinin (vardiya, esnek mesai vb.) düzenlenebilmesine yasal zemin hazırlamıştır. Tarihsel kökeni, sanayi işletmelerindeki vardiya düzenlemelerinin ve disiplin yönetmeliklerinin işçiye bildirilmesi geleneğine dayanır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Başlama, Bitiş ve Dinlenme Saatlerinin Belirlenmesi
İşveren; günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile ara dinlenmesi (yemek ve dinlenme molaları) saatlerini net bir şekilde belirlemek zorundadır. Bu saatler keyfi olarak her gün değiştirilemez; belirli bir istikrara sahip olmalıdır.
2.2. Duyurma Yükümlülüğü
Belirlenen mesai saatleri, işyerinde işçilerin görebileceği ilan panolarında, şantiye ofisinde veya kurumsal intranet sistemlerinde yazılı olarak ilan edilmelidir. Duyurulmayan çalışma saatlerine dayanarak işçiye devamsızlık cezası verilemez.
2.3. Sektörel/İşçi Bazlı Farklı Düzenleme Yetkisi (Esneklik)
İşveren, işin niteliğine göre başlama ve bitiş saatlerini her işçi veya işçi grubu için farklılaştırabilir. Örneğin, temizlik personeli mesaiye saat 07:00'de başlarken, ofis personeli 09:00'da başlayabilir. Bu farklılaştırma işverenin yönetim yetkisi dahilindedir ve eşit davranma borcuna (m. 5) aykırılık teşkil etmez (objektif gerekçe).
2.4. Esnek Çalışma Saatleri (Flexi-time)
Madde 67/2, modern çalışma hayatında uygulanan esnek çalışma saatleri, çekirdek zamanlı çalışma modelleri ve kaydırılmış mesai sistemlerinin en temel yasal dayanağını oluşturur.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 63 (Çalışma süreleri), m. 68 (Ara dinlenmesi), m. 69 (Gece çalışması), m. 22 (Çalışma koşullarında değişiklik) ve m. 104 (Çalışma düzenine aykırılıkların idari para cezası) hükümleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir. Duyurulan mesai saatlerinin kalıcı olarak ve işçi aleyhine esaslı şekilde değiştirilmesi (örneğin sabah vardiyasının sürekli gece vardiyasına dönüştürülmesi), m. 22 anlamında esaslı değişiklik usulüne tabidir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, işyerinde duyurulmuş ve uygulanmakta olan çalışma saatleri, işyeri uygulaması (gelenek) haline gelir. İşverenin bu saatleri tek taraflı olarak işçinin aleyhine olacak şekilde (örneğin çalışma süresini uzatarak veya dinlenme saatlerini kısarak) değiştirmesi geçersizdir. Ancak, işin yürütümünden kaynaklanan makul saat kaydırmaları (örneğin mesainin 08:00 yerine 08:30'da başlaması gibi esaslı olmayan değişiklikler) işverenin yönetim yetkisi kapsamında geçerli kabul edilmektedir. İşverenin mesai saatlerini işçiye yazılı olarak tebliğ ettiğini veya işyerinde ilan ettiğini kanıtlaması aranır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Şirketi'nde mesai saatleri sabah 09:00 - akşam 18:00 olarak ilan edilmiş ve yıllardır uygulanmaktadır. İşveren, yeni gelen siparişler üzerine işçilerin görüşünü almadan ve yazılı bir duyuru yapmadan, ertesi gün mesainin sabah 07:30'da başlayacağını şifahi olarak söyler. Sabah 09:00'da işe gelen işçi (B) hakkında "geç kaldı" denilerek tutanak tutulur.
Hukuki Analiz: M. 67 uyarınca, başlama ve bitiş saatlerinin işyerinde usulüne uygun şekilde duyurulması şarttır. Yazılı ve resmi bir duyuru yapılmaksızın, ani ve şifahi talimatlarla mesai saatinin öne çekilmesi geçersizdir. (B) hakkında tutulan geç kalma tutanağı yasal olarak hükümsüzdür; bu gerekçeyle verilecek hiçbir disiplin cezası meşru kabul edilemez.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C) Yazılım firması, iş sözleşmelerine "İşçi, işverenin belirleyeceği esnek mesai saatlerine uymayı kabul eder" hükmünü koymuştur. İşveren, yazılımcı (D)'nin mesai saatlerini her gün keyfi olarak (bazen 08:00-17:00, bazen 13:00-22:00) değiştirmekte ve bunu aynı gün sabah bildirmektedir.
Hukuki Analiz: Esnek çalışma yetkisi işverene tanınmış olsa da, bu yetki dürüstlük kuralı (TMK m. 2) sınırları içinde ve işçinin özel yaşam hakkını zedelemeyecek şekilde öngörülebilir kullanılmalıdır. Günlük başlama ve bitiş saatlerinin her gün ani ve keyfi olarak değiştirilmesi dürüstlük kuralına aykırıdır. (D), bu öngörülemez ve yıpratıcı çalışma düzeni nedeniyle iş akdini m. 24/II-f uyarınca haklı nedenle feshedebilir.
6. Pratik Uygulama Notları
- Mesai İlanı: İşverenler, işyeri girişine veya ortak dinlenme alanına "Çalışma Saatleri ve Ara Dinlenmesi Tablosu" asmalı ve bunu İK müdürünün imzasıyla resmiyet kazandırmalıdır.
- Vardiya Değişim Duyurusu: Postalar halinde (vardiyalı) çalışılan işyerlerinde, haftalık vardiya çizelgeleri en geç cuma gününden işçilere tebliğ edilmeli veya panoda ilan edilmelidir.
- İdari Yaptırım: Çalışma saatlerini usulüne uygun duyurmayan işverene m. 104 uyarınca idari para cezası kesilir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 67, çalışma düzeninde şeffaflık ve öngörülebilirlik sağlayan son derece yerinde bir normdur. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, "esnek çalışma" adı altında işçilerin 24 saat boyunca işverenin anlık çağrılarına hazır hale getirilmesinin (özellikle çağrı üzerine çalışma veya uzaktan çalışmada) m. 67'nin getirdiği "öngörülebilirlik" ilkesini fiilen yok ettiğini belirtmektedirler. İşçi mesaisinin ne zaman biteceğini bilememektedir.
Kanaatimizce, uzaktan çalışma ve mobil teknoloji çağında, dijital sistemlerdeki mesai başlama ve bitiş saatleri de m. 67 çerçevesinde net olarak tanımlanmalı; işçinin mesai saatleri dışındaki "ulaşılamama/çevrimdışı kalma hakkı" yasal güvenceye kavuşturulmalıdır. Ayrıca, esnek mesai saatleri uygulayan şirketlerde, çekirdek zaman dilimleri (örneğin herkesin işbaşında olması gereken 10:00-15:00 saatleri) ile esnek dilimler net olarak önceden duyurulmalı, işverenin keyfi saat kaydırmaları kesin sınırlarla engellenmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Yargıtay Kararları: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin çalışma saatlerinde öngörülebilirlik ve esaslı değişiklik sınırlarına ilişkin içtihatları (bkz. § 4).
- Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 67, m. 63, m. 68, m. 22.
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 67. maddesi, işyerindeki günlük çalışma düzeninin, mesai başlama ve bitiş saatlerinin ve ara dinlenmelerinin belirlenmesini ve şeffaf bir şekilde işçilere bildirilmesini zorunlu kılan, işverenin yönetim yetkisinin sınırlarını ve usulünü çizen son derece pratik emredici bir işin düzenlenmesi hükmüdür. Madde, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), işyerindeki çalışma düzeninin öngörülebilir ve denetlenebilir olmasını sağlamaktır. İşçi, günlük yaşam planlamasını (ulaşım, ailevi sorumluluklar vb.) yapabilmek için mesaiye ne zaman başlayacağını, ne zaman ara vereceğini ve işinin ne zaman biteceğini önceden bilme hakkına sahiptir. Kanun koyucu, işverenin işin başlama ve bitiş saatlerini tek taraflı belirleme yetkisini (yönetim hakkını) kabul etmekle birlikte, bunu duyurma yükümlülüğü ile dengelemiştir. Ayrıca, işin ve işçinin niteliğine göre farklı mesai dilimlerinin (vardiya, esnek mesai vb.) düzenlenebilmesine yasal zemin hazırlamıştır. Tarihsel kökeni, sanayi işletmelerindeki vardiya düzenlemelerinin ve disiplin yönetmeliklerinin işçiye bildirilmesi geleneğine dayanır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Başlama, Bitiş ve Dinlenme Saatlerinin Belirlenmesi
İşveren; günlük çalışmanın başlama ve bitiş saatleri ile ara dinlenmesi (yemek ve dinlenme molaları) saatlerini net bir şekilde belirlemek zorundadır. Bu saatler keyfi olarak her gün değiştirilemez; belirli bir istikrara sahip olmalıdır.
2.2. Duyurma Yükümlülüğü
Belirlenen mesai saatleri, işyerinde işçilerin görebileceği ilan panolarında, şantiye ofisinde veya kurumsal intranet sistemlerinde yazılı olarak ilan edilmelidir. Duyurulmayan çalışma saatlerine dayanarak işçiye devamsızlık cezası verilemez.
2.3. Sektörel/İşçi Bazlı Farklı Düzenleme Yetkisi (Esneklik)
İşveren, işin niteliğine göre başlama ve bitiş saatlerini her işçi veya işçi grubu için farklılaştırabilir. Örneğin, temizlik personeli mesaiye saat 07:00'de başlarken, ofis personeli 09:00'da başlayabilir. Bu farklılaştırma işverenin yönetim yetkisi dahilindedir ve eşit davranma borcuna (m. 5) aykırılık teşkil etmez (objektif gerekçe).
2.4. Esnek Çalışma Saatleri (Flexi-time)
Madde 67/2, modern çalışma hayatında uygulanan esnek çalışma saatleri, çekirdek zamanlı çalışma modelleri ve kaydırılmış mesai sistemlerinin en temel yasal dayanağını oluşturur.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 63 (Çalışma süreleri), m. 68 (Ara dinlenmesi), m. 69 (Gece çalışması), m. 22 (Çalışma koşullarında değişiklik) ve m. 104 (Çalışma düzenine aykırılıkların idari para cezası) hükümleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir. Duyurulan mesai saatlerinin kalıcı olarak ve işçi aleyhine esaslı şekilde değiştirilmesi (örneğin sabah vardiyasının sürekli gece vardiyasına dönüştürülmesi), m. 22 anlamında esaslı değişiklik usulüne tabidir.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, işyerinde duyurulmuş ve uygulanmakta olan çalışma saatleri, işyeri uygulaması (gelenek) haline gelir. İşverenin bu saatleri tek taraflı olarak işçinin aleyhine olacak şekilde (örneğin çalışma süresini uzatarak veya dinlenme saatlerini kısarak) değiştirmesi geçersizdir. Ancak, işin yürütümünden kaynaklanan makul saat kaydırmaları (örneğin mesainin 08:00 yerine 08:30'da başlaması gibi esaslı olmayan değişiklikler) işverenin yönetim yetkisi kapsamında geçerli kabul edilmektedir. İşverenin mesai saatlerini işçiye yazılı olarak tebliğ ettiğini veya işyerinde ilan ettiğini kanıtlaması aranır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Şirketi'nde mesai saatleri sabah 09:00 - akşam 18:00 olarak ilan edilmiş ve yıllardır uygulanmaktadır. İşveren, yeni gelen siparişler üzerine işçilerin görüşünü almadan ve yazılı bir duyuru yapmadan, ertesi gün mesainin sabah 07:30'da başlayacağını şifahi olarak söyler. Sabah 09:00'da işe gelen işçi (B) hakkında "geç kaldı" denilerek tutanak tutulur.
Hukuki Analiz: M. 67 uyarınca, başlama ve bitiş saatlerinin işyerinde usulüne uygun şekilde duyurulması şarttır. Yazılı ve resmi bir duyuru yapılmaksızın, ani ve şifahi talimatlarla mesai saatinin öne çekilmesi geçersizdir. (B) hakkında tutulan geç kalma tutanağı yasal olarak hükümsüzdür; bu gerekçeyle verilecek hiçbir disiplin cezası meşru kabul edilemez.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): (C) Yazılım firması, iş sözleşmelerine "İşçi, işverenin belirleyeceği esnek mesai saatlerine uymayı kabul eder" hükmünü koymuştur. İşveren, yazılımcı (D)'nin mesai saatlerini her gün keyfi olarak (bazen 08:00-17:00, bazen 13:00-22:00) değiştirmekte ve bunu aynı gün sabah bildirmektedir.
Hukuki Analiz: Esnek çalışma yetkisi işverene tanınmış olsa da, bu yetki dürüstlük kuralı (TMK m. 2) sınırları içinde ve işçinin özel yaşam hakkını zedelemeyecek şekilde öngörülebilir kullanılmalıdır. Günlük başlama ve bitiş saatlerinin her gün ani ve keyfi olarak değiştirilmesi dürüstlük kuralına aykırıdır. (D), bu öngörülemez ve yıpratıcı çalışma düzeni nedeniyle iş akdini m. 24/II-f uyarınca haklı nedenle feshedebilir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 67, çalışma düzeninde şeffaflık ve öngörülebilirlik sağlayan son derece yerinde bir normdur. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, "esnek çalışma" adı altında işçilerin 24 saat boyunca işverenin anlık çağrılarına hazır hale getirilmesinin (özellikle çağrı üzerine çalışma veya uzaktan çalışmada) m. 67'nin getirdiği "öngörülebilirlik" ilkesini fiilen yok ettiğini belirtmektedirler. İşçi mesaisinin ne zaman biteceğini bilememektedir.
Kanaatimizce, uzaktan çalışma ve mobil teknoloji çağında, dijital sistemlerdeki mesai başlama ve bitiş saatleri de m. 67 çerçevesinde net olarak tanımlanmalı; işçinin mesai saatleri dışındaki "ulaşılamama/çevrimdışı kalma hakkı" yasal güvenceye kavuşturulmalıdır. Ayrıca, esnek mesai saatleri uygulayan şirketlerde, çekirdek zaman dilimleri (örneğin herkesin işbaşında olması gereken 10:00-15:00 saatleri) ile esnek dilimler net olarak önceden duyurulmalı, işverenin keyfi saat kaydırmaları kesin sınırlarla engellenmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.