1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 66. maddesi, işçinin fiilen üretim yapmadığı veya iş görmediği, ancak işverenin egemenlik alanı altında veya yasal emirler gereği geçirdiği bazı zaman dilimlerini "günlük fiili çalışma süresinden" kabul eden son derece kritik koruyucu bir hükümdür. Madde, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), işçinin zamanı üzerindeki tasarruf yetkisinin işverene geçtiği veya yasal bir koruma hakkını kullandığı anları çalışma süresi kabul ederek, işverenin bu süreleri ücretsiz veya mesai dışı saymasını engellemektir. Yasa koyucu, işçinin işbaşında beklediği, yolda seyahat ettiği veya süt izni kullandığı sürelerin fiili iş süresi (ve dolayısıyla fazla mesai matrahı) sayılacağını emredici olarak kurala bağlamıştır. Ancak, işin niteliğinden doğmayan, sırf sosyal yardım amacıyla işverence sağlanan servislerde geçen süreleri ise adil bir denge kurarak çalışma süresinden hariç tutmuştur. Tarihsel kökeni, maden işçilerinin kuyulara inip çıkma sürelerinin çalışma süresinden sayılması yönündeki tarihi mücadelelerine dayanır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Yeraltı ve Su Altı İşlerine Giriş-Çıkış Süreleri (a bendi)
Madenlerde veya yeraltı/su altı işlerinde çalışan işçilerin, dehlizlere girmesi, kuyulardan asıl çalışma yerine inmesi ve mesai bitiminde çıkması için geçen tüm süreler günlük çalışma süresinden sayılır. İşçinin yeraltına adım attığı an mesaisi başlamış kabul edilir.
2.2. Görevlendirme Yol Süreleri (b bendi)
İşçinin, işveren tarafından asıl işyeri dışındaki başka bir yere (fuar, müşteri ziyareti, başka bir şube vb.) çalıştırılmak üzere gönderilmesi durumunda, yolda geçen tüm seyahat süreleri günlük çalışma süresinden sayılır.
2.3. Hazır Bekleme ve Boş Geçen Süreler (c ve d bentleri)
İşçinin işyerinde iş başında bulunmakla birlikte, işverenin iş vermemesi veya çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler fiili çalışma süresidir. İşçi zamanını işverene tahsis ettiği an çalışmış sayılır. Aynı şekilde, işverenin kendi evi, bürosu veya özel işleri için işçiyi meşgul etmesi durumunda geçen süreler de çalışma süresidir.
2.4. Kadın İşçinin Süt İzni (e bendi)
M. 74 uyarınca kadın işçilere çocuklarını emzirmeleri için verilen günlük en az 1.5 saatlik süt izni süreleri, günlük fiili çalışma sürelerinden sayılır. İşveren bu süreleri mesai dışı sayıp ücret kesintisi yapamaz.
2.5. Toplu Taşımalardaki Yol Süreleri (f bendi ve Son Fıkra)
- Çalışma Süresinden Sayılan Yol: İşyerinin uzaklığı ve niteliği gereği (yol, köprü, demiryolu yapımı gibi şantiye işlerinde) işçilerin toplu ve zorunlu olarak işyerine getirilip götürülmesi esnasında geçen süreler çalışma süresidir.
- Çalışma Süresinden Sayılmayan Yol (Sosyal Servisler): İşyerinin niteliğinden doğmayıp da, işverenin sırf kolaylık/sosyal yardım amacıyla sağladığı servis araçlarında (örneğin şehir içindeki bir fabrikanın personeline sağladığı servislerde) geçen süreler çalışma süresinden kesinlikle sayılmaz.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 63 (Çalışma süreleri), m. 41 (Fazla çalışma), m. 74 (Süt izni) ve m. 104 (Çalışma sürelerine ilişkin aykırılıkların idari para cezası) hükümleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir. 66. maddede sayılan durumların fiili çalışma süresinden sayılması, haftalık 45 saatlik sınırın aşılıp aşılmadığının tespitinde (fazla mesai hesaplarında) bu sürelerin de matraha dahil edilmesini zorunlu kılar.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, işverenin başka bir şehre veya uzak bir şantiyeye görevlendirdiği işçinin yolda geçirdiği sürelerin (seyahat sürelerinin) günlük 7.5 saati aşması veya haftalık 45 saati doldurması halinde bu süreler fazla çalışma olarak kabul edilmeli ve zamlı ödenmelidir. Yargıtay ayrıca, süt izninin kullandırılmaması durumunda, kullandırılmayan bu sürelerin fiilen çalıştırılarak geçirildiğini kabul etmekte ve işçiye ayrıca %50 zamlı fazla mesai ücreti ödenmesi gerektiğine hükmetmektedir. Sosyal servislerde geçen sürelerin ise işin niteliği gereği zorunlu olmadığı sürece kesinlikle mesai hesabına katılamayacağı istikrarlı şekilde uygulanmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Makine A.Ş. bünyesinde çalışan teknik servis elemanı (B), işveren tarafından arızalı bir makineyi onarmak amacıyla İstanbul'dan Ankara'ya gönderilmiştir. (B)'nin yolda geçirdiği gidiş-dönüş seyahat süresi toplam 10 saattir. Ankara'da ise 4 saat fiili çalışma yapmıştır. İşveren, yolda geçen 10 saati çalışma süresinden saymayacağını ve sadece Ankara'da çalışılan 4 saatin ücretini ödeyeceğini bildirir.
Hukuki Analiz: M. 66/b uyarınca, işçinin işyerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi halinde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır. (B)'nin o günkü toplam çalışma süresi 10 saat yol + 4 saat fiili onarım = 14 saattir. Günlük azami fiili çalışma süresi 11 saat (m. 63) olduğu için bu sınır aşılmıştır. (B)'ye 14 saatin tamamının ücreti ödenmeli, ayrıca günlük 11 saati aşan 3 saatlik kısım için %50 zamlı fazla mesai ücreti verilmelidir. İşverenin yol süresini silmesi hukuka aykırıdır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Kadın işçi (C), günde 1.5 saat olan süt iznini kullanmak istemiş ancak işveren "iş yoğun" diyerek izni kullandırmamış ve (C)'yi günde 7.5 saat fiilen çalıştırmıştır.
Hukuki Analiz: Süt izni m. 66/e uyarınca çalışılmış gibi sayılan süredir. Kullandırılmayan süt izni süreleri fiilen çalışılarak geçirildiği için fazla çalışma hükmündedir. İşveren (C)'ye kullandırılmayan her 1.5 saatlik süt izni süresi için saatlik ücretinin %50 zamlı karşılığını fazla mesai ücreti olarak ekstradan ödemek zorundadır.
6. Pratik Uygulama Notları
- Seyahat Kayıtları: Görevlendirmelerde işçinin seyahat biletleri, otel giriş saatleri ve yolda geçen süreler "Görevlendirme Formu" ile kayıt altına alınmalı ve mesai hesaplarına yansıtılmalıdır.
- Süt İzni Formu: Süt izninin hangi saatler arasında kullanılacağı işçi tarafından yazılı olarak talep edilmeli, işverenin onayından sonra bu form özlük dosyasında saklanmalıdır.
- Zamanaşımı: Çalışılmış sayılan sürelerden doğan fazla mesai fark alacakları 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 66, işçinin zamanının değerini koruyan son derece adil ve koruyucu bir yasal kurgudur. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, sosyal servislerde (son fıkra) geçen sürelerin çalışma süresinden sayılmamasının, özellikle büyük metropollerde (İstanbul, Ankara vb.) işçilerin günde 3-4 saati trafikte servis içinde geçirmeleri gerçeği karşısında adaletsiz kaldığına dikkat çekmektedirler. İşçi servisteyken de zamanını işverene ve işe adamaktadır.
Kanaatimizce, büyükşehirlerde sosyal servislerde geçen sürelerin makul bir sınırının (örneğin günlük 1 saati aşan kısmının) çalışma süresinden sayılması yönünde esnek yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Ayrıca süt izninin (e bendi) haftalık veya toplu olarak kullanılması yönündeki Yargıtay'ın katı "süt izni toplu kullanılamaz, günlük bölünerek kullanılmalıdır" yaklaşımı, işçilerin pratik yaşam gerçekleriyle çelişmektedir. Annelerin süt izinlerini toplu olarak kullanabilmelerine olanak tanıyacak esnek ve modern yasal revizyonlar m. 66 çerçevesinde hayata geçirilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Yargıtay Kararları: Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin görevlendirme yol süreleri ve kullandırılmayan süt izinlerinin fazla mesai sayılmasına dair yerleşik içtihatları (bkz. § 4).
- Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 66, m. 63, m. 41, m. 74.
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 66. maddesi, işçinin fiilen üretim yapmadığı veya iş görmediği, ancak işverenin egemenlik alanı altında veya yasal emirler gereği geçirdiği bazı zaman dilimlerini "günlük fiili çalışma süresinden" kabul eden son derece kritik koruyucu bir hükümdür. Madde, kanunun "İşin Düzenlenmesi" başlıklı dördüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), işçinin zamanı üzerindeki tasarruf yetkisinin işverene geçtiği veya yasal bir koruma hakkını kullandığı anları çalışma süresi kabul ederek, işverenin bu süreleri ücretsiz veya mesai dışı saymasını engellemektir. Yasa koyucu, işçinin işbaşında beklediği, yolda seyahat ettiği veya süt izni kullandığı sürelerin fiili iş süresi (ve dolayısıyla fazla mesai matrahı) sayılacağını emredici olarak kurala bağlamıştır. Ancak, işin niteliğinden doğmayan, sırf sosyal yardım amacıyla işverence sağlanan servislerde geçen süreleri ise adil bir denge kurarak çalışma süresinden hariç tutmuştur. Tarihsel kökeni, maden işçilerinin kuyulara inip çıkma sürelerinin çalışma süresinden sayılması yönündeki tarihi mücadelelerine dayanır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Yeraltı ve Su Altı İşlerine Giriş-Çıkış Süreleri (a bendi)
Madenlerde veya yeraltı/su altı işlerinde çalışan işçilerin, dehlizlere girmesi, kuyulardan asıl çalışma yerine inmesi ve mesai bitiminde çıkması için geçen tüm süreler günlük çalışma süresinden sayılır. İşçinin yeraltına adım attığı an mesaisi başlamış kabul edilir.
2.2. Görevlendirme Yol Süreleri (b bendi)
İşçinin, işveren tarafından asıl işyeri dışındaki başka bir yere (fuar, müşteri ziyareti, başka bir şube vb.) çalıştırılmak üzere gönderilmesi durumunda, yolda geçen tüm seyahat süreleri günlük çalışma süresinden sayılır.
2.3. Hazır Bekleme ve Boş Geçen Süreler (c ve d bentleri)
İşçinin işyerinde iş başında bulunmakla birlikte, işverenin iş vermemesi veya çıkacak işi bekleyerek boş geçirdiği süreler fiili çalışma süresidir. İşçi zamanını işverene tahsis ettiği an çalışmış sayılır. Aynı şekilde, işverenin kendi evi, bürosu veya özel işleri için işçiyi meşgul etmesi durumunda geçen süreler de çalışma süresidir.
2.4. Kadın İşçinin Süt İzni (e bendi)
M. 74 uyarınca kadın işçilere çocuklarını emzirmeleri için verilen günlük en az 1.5 saatlik süt izni süreleri, günlük fiili çalışma sürelerinden sayılır. İşveren bu süreleri mesai dışı sayıp ücret kesintisi yapamaz.
2.5. Toplu Taşımalardaki Yol Süreleri (f bendi ve Son Fıkra)
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 63 (Çalışma süreleri), m. 41 (Fazla çalışma), m. 74 (Süt izni) ve m. 104 (Çalışma sürelerine ilişkin aykırılıkların idari para cezası) hükümleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir. 66. maddede sayılan durumların fiili çalışma süresinden sayılması, haftalık 45 saatlik sınırın aşılıp aşılmadığının tespitinde (fazla mesai hesaplarında) bu sürelerin de matraha dahil edilmesini zorunlu kılar.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre, işverenin başka bir şehre veya uzak bir şantiyeye görevlendirdiği işçinin yolda geçirdiği sürelerin (seyahat sürelerinin) günlük 7.5 saati aşması veya haftalık 45 saati doldurması halinde bu süreler fazla çalışma olarak kabul edilmeli ve zamlı ödenmelidir. Yargıtay ayrıca, süt izninin kullandırılmaması durumunda, kullandırılmayan bu sürelerin fiilen çalıştırılarak geçirildiğini kabul etmekte ve işçiye ayrıca %50 zamlı fazla mesai ücreti ödenmesi gerektiğine hükmetmektedir. Sosyal servislerde geçen sürelerin ise işin niteliği gereği zorunlu olmadığı sürece kesinlikle mesai hesabına katılamayacağı istikrarlı şekilde uygulanmaktadır.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Makine A.Ş. bünyesinde çalışan teknik servis elemanı (B), işveren tarafından arızalı bir makineyi onarmak amacıyla İstanbul'dan Ankara'ya gönderilmiştir. (B)'nin yolda geçirdiği gidiş-dönüş seyahat süresi toplam 10 saattir. Ankara'da ise 4 saat fiili çalışma yapmıştır. İşveren, yolda geçen 10 saati çalışma süresinden saymayacağını ve sadece Ankara'da çalışılan 4 saatin ücretini ödeyeceğini bildirir.
Hukuki Analiz: M. 66/b uyarınca, işçinin işyerinden başka bir yerde çalıştırılmak üzere gönderilmesi halinde yolda geçen süreler çalışma süresinden sayılır. (B)'nin o günkü toplam çalışma süresi 10 saat yol + 4 saat fiili onarım = 14 saattir. Günlük azami fiili çalışma süresi 11 saat (m. 63) olduğu için bu sınır aşılmıştır. (B)'ye 14 saatin tamamının ücreti ödenmeli, ayrıca günlük 11 saati aşan 3 saatlik kısım için %50 zamlı fazla mesai ücreti verilmelidir. İşverenin yol süresini silmesi hukuka aykırıdır.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Kadın işçi (C), günde 1.5 saat olan süt iznini kullanmak istemiş ancak işveren "iş yoğun" diyerek izni kullandırmamış ve (C)'yi günde 7.5 saat fiilen çalıştırmıştır.
Hukuki Analiz: Süt izni m. 66/e uyarınca çalışılmış gibi sayılan süredir. Kullandırılmayan süt izni süreleri fiilen çalışılarak geçirildiği için fazla çalışma hükmündedir. İşveren (C)'ye kullandırılmayan her 1.5 saatlik süt izni süresi için saatlik ücretinin %50 zamlı karşılığını fazla mesai ücreti olarak ekstradan ödemek zorundadır.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 66, işçinin zamanının değerini koruyan son derece adil ve koruyucu bir yasal kurgudur. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, sosyal servislerde (son fıkra) geçen sürelerin çalışma süresinden sayılmamasının, özellikle büyük metropollerde (İstanbul, Ankara vb.) işçilerin günde 3-4 saati trafikte servis içinde geçirmeleri gerçeği karşısında adaletsiz kaldığına dikkat çekmektedirler. İşçi servisteyken de zamanını işverene ve işe adamaktadır.
Kanaatimizce, büyükşehirlerde sosyal servislerde geçen sürelerin makul bir sınırının (örneğin günlük 1 saati aşan kısmının) çalışma süresinden sayılması yönünde esnek yasal düzenlemeler yapılmalıdır. Ayrıca süt izninin (e bendi) haftalık veya toplu olarak kullanılması yönündeki Yargıtay'ın katı "süt izni toplu kullanılamaz, günlük bölünerek kullanılmalıdır" yaklaşımı, işçilerin pratik yaşam gerçekleriyle çelişmektedir. Annelerin süt izinlerini toplu olarak kullanabilmelerine olanak tanıyacak esnek ve modern yasal revizyonlar m. 66 çerçevesinde hayata geçirilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.