1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 43. maddesi, milli güvenlik ve devletin bekası durumlarında, klasik iş hukuku koruma normlarının (günlük azami çalışma sürelerinin) askıya alınmasına izin veren, yürütme organına (Cumhurbaşkanı) olağanüstü yetkiler tanıyan son derece istisnai bir kamu hukuku-iş hukuku kesişim düzenlemesidir. Madde, kanunun "Ücret" başlıklı üçüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), seferberlik, savaş veya milli savunma gerektiren olağanüstü durumlarda, devletin ve ordunun ihtiyaç duyduğu lojistik, sanayi ve üretim desteğini kesintisiz şekilde sağlamaktır. Yurt savunması gibi yüksek bir menfaat söz konusu olduğunda, işçinin günlük çalışma süresi sınırı (m. 63 uyarınca günlük 11 saatlik mutlak sınır) devre dışı bırakılmakta; yürütme organının kararıyla bu süre işçinin fizyolojik olarak çalışabileceği "en çok çalışma gücüne" kadar yükseltilebilmektedir. Ancak kanun koyucu, bu olağanüstü yükümlülük altında dahi işçinin emeğinin sömürülmesini engellemek adına zamlı ücret güvencesini (m. 41'deki %50 zamlı tarife) muhafaza etmiştir. Tarihsel gelişimde, milli müdafaa mükellefiyetleri ve harp sanayii regülasyonları zemininde şekillenmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Seferberlik ve Yurt Savunması Şartı
Maddenin uygulanabilmesi için yasal olarak ilan edilmiş bir seferberlik halinin varlığı şarttır. Ayrıca fazla çalışma yaptırılacak işyerinin doğrudan veya dolaylı olarak yurt savunmasının gereklerini karşılayan (örneğin savunma sanayii, askeri lojistik, orduya gıda veya tekstil üreten stratejik tesisler) bir nitelik taşıması gerekir. Bu şartları taşımayan sıradan işyerlerinde bu maddeye dayanılarak çalışma süresi artırılamaz.
2.2. Cumhurbaşkanı’nın Yetkisi
Günlük çalışma sürelerini artırma kararı münhasıran Cumhurbaşkanı'na aittir. Cumhurbaşkanı, işlerin niteliğine, askeri ihtiyacın derecesine ve işyerlerinin çeşidine göre esnek belirlemeler yapabilir.
2.3. "En Çok Çalışma Gücü" Sınırı
Bu kavram, işçinin fizyolojik ve biyolojik sınırlarını ifade eder. Her ne kadar günlük 11 saatlik mutlak sınır aşılabilse de, çalışma süresi işçinin yaşamını tehlikeye atacak veya kalıcı sağlık sorunlarına yol açacak insani sınırların ötesine taşınamaz. "En çok çalışma gücü", işçinin dinlenmesine ve fizyolojik olarak kendini yenilemesine yetecek asgari sürenin bırakılmasını zımnen zorunlu kılar.
2.4. Zamlı Ücret Güvencesinin Korunması
Olağanüstü koşullarda da olsa, 45 saati aşan bu çalışmalar fazla çalışma sayılır ve m. 41/1-3 hükümleri uyarınca her saat için normal ücretin %50 zamlı olarak ödenmesi yasal bir zorunluluktur.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, T.C. Anayasası m. 119 (Olağanüstü hal yönetimi), 2941 sayılı Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu, 3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu ve İş Kanunu m. 41 (Fazla çalışma ücreti) ile m. 63 (Çalışma süreleri) hükümleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir. Olağanüstü durumlarda milli savunma mevzuatı öncelikle uygulansa da, işçilerin bireysel haklarının korunmasında İş Kanunu m. 43 koruyucu bir asgari standart olarak işlev görür.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay’ın genel çalışma sürelerine ilişkin yerleşik yaklaşımında, milli güvenlik ve olağanüstü durumlar dışında günlük 11 saati aşan fiili çalışmaların (onay olsa dahi) hukuka aykırı olduğu ve işverenin idari yaptırımla karşılaşacağı kabul edilmektedir. M. 43 kapsamında Cumhurbaşkanlığı kararı olmaksızın hiçbir işveren "stratejik üretim yapıyorum" gerekçesiyle işçileri yasal sınırların üzerinde çalıştıramaz; aksi halde işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle fesih hakkı doğar.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Ülkede seferberlik ilan edilmiş ve ordu için mühimmat üreten (A) Savunma Sanayii A.Ş., Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle m. 43 kapsamında kapsama alınmıştır. Cumhurbaşkanı kararı uyarınca günlük çalışma süresi bu işyerinde 13 saate çıkarılmıştır. İşçi (B), yasal günlük sınırın 11 saat olduğunu iddia ederek 11 saatten fazla çalıştırılamayacağını savunur ve mesai bitiminde işi bırakır.
Hukuki Analiz: Seferberlik halinde ve yurt savunmasına hizmet eden işyerlerinde m. 43 uyarınca Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne (somut olayda 13 saate) çıkarabilir. Bu meşru idari karara işçi (B) uymak zorundadır. Ancak (B)'nin 45 saati aşan tüm çalışmaları için %50 zamlı ücret hakkı saklıdır. (B)'nin çalışmaktan imtina etmesi iş sözleşmesinin tazminatsız feshine yol açabilir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Seferberlik döneminde orduya konserve üreten (C) Gıda Fabrikası, Cumhurbaşkanlığı kararı olmaksızın, kendi inisiyatifiyle "vatan savunmasına destek" gerekçesiyle işçileri günde 14 saat çalıştırmaya başlar ve fazla mesai ücretlerini de normal tarifeden öder.
Hukuki Analiz: M. 43'ün uygulanabilmesi için Cumhurbaşkanı'nın bu yönde açık bir kararının bulunması şarttır. İşverenin tek taraflı olarak bu maddeyi devreye sokma yetkisi yoktur. Yapılan 11 saati aşan çalışmalar hukuka aykırıdır. Ayrıca 45 saati aşan kısımlar için %50 zamlı ödeme yapılmaması yasanın ihlalidir. İşçiler haklı nedenle fesih yapabilirler.
6. Pratik Uygulama Notları
- Yetki Belgesi: İşverenler, m. 43 kapsamında çalıştırılma iznini gösteren resmi Cumhurbaşkanlığı kararını işyerinde ilan etmeli ve muhafaza etmelidir.
- İspat ve Kayıt: Yapılan tüm fazla çalışmaların saatleri elektronik sistemlerle titizlikle kaydedilmeli, olası uyuşmazlıklarda delil olarak sunulmalıdır.
- Zamanaşımı: Bu kapsamdaki ücret ve zamlı fark alacakları da 5 yıllık zamanaşımına tabidir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 43, devletin en zor anlarında üretimin aksamaması için öngörülmüş kaçınılmaz bir istisnadır. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, "işçinin en çok çalışma gücü" ifadesinin sınırlarının tıbbi ve biyolojik olarak çok muğlak olduğunu, bu durumun olağanüstü hallerde işçilerin tükenmişliğine ve vahim iş kazalarına yol açabileceğini belirtmektedir. Yurt savunması dahi olsa, insan hayatı ve iş sağlığı öncelikli olmalıdır.
Kanaatimizce, Cumhurbaşkanı'na tanınan bu yetkinin sınırları yasa metninde daha somut belirlenmeli; her halükarda günlük mutlak üst sınırın (örneğin 13 veya 14 saat) aşılması yasaklanmalı ve bu süreçte çalışan işçilere periyodik sağlık taraması yaptırılması zorunlu kılınmalıdır. Ayrıca modern savaş konseptinde siber savunma ve kritik altyapı hizmeti sunan teknoloji şirketlerinin de m. 43 kapsamına girip girmeyeceği tartışılmalı, siber güvenlik uzmanlarının çalışma koşullarının aşırı yıpratıcı hale gelmesini önleyecek özel yasal güvenceler geliştirilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
- Doktrin: Sarper Süzek (İş Hukuku), Nuri Çelik / Nurşen Caniklioğlu / Talat Canbolat (İş Hukuku Dersleri), Hamdi Mollamahmutoğlu / Muhittin Astarlı / Ulaş Baysal (İş Hukuku).
- Yargıtay Kararları: Yargıtay'ın kamu düzeni ve olağanüstü çalışma rejimi ilkelerine dair genel içtihatları (bkz. § 4).
- Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu m. 43, m. 41. 2941 sayılı Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu.
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İş Kanunu’nun 43. maddesi, milli güvenlik ve devletin bekası durumlarında, klasik iş hukuku koruma normlarının (günlük azami çalışma sürelerinin) askıya alınmasına izin veren, yürütme organına (Cumhurbaşkanı) olağanüstü yetkiler tanıyan son derece istisnai bir kamu hukuku-iş hukuku kesişim düzenlemesidir. Madde, kanunun "Ücret" başlıklı üçüncü bölümünde yer almaktadır.
Bu düzenlemenin temel amacı (ratio legis), seferberlik, savaş veya milli savunma gerektiren olağanüstü durumlarda, devletin ve ordunun ihtiyaç duyduğu lojistik, sanayi ve üretim desteğini kesintisiz şekilde sağlamaktır. Yurt savunması gibi yüksek bir menfaat söz konusu olduğunda, işçinin günlük çalışma süresi sınırı (m. 63 uyarınca günlük 11 saatlik mutlak sınır) devre dışı bırakılmakta; yürütme organının kararıyla bu süre işçinin fizyolojik olarak çalışabileceği "en çok çalışma gücüne" kadar yükseltilebilmektedir. Ancak kanun koyucu, bu olağanüstü yükümlülük altında dahi işçinin emeğinin sömürülmesini engellemek adına zamlı ücret güvencesini (m. 41'deki %50 zamlı tarife) muhafaza etmiştir. Tarihsel gelişimde, milli müdafaa mükellefiyetleri ve harp sanayii regülasyonları zemininde şekillenmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Seferberlik ve Yurt Savunması Şartı
Maddenin uygulanabilmesi için yasal olarak ilan edilmiş bir seferberlik halinin varlığı şarttır. Ayrıca fazla çalışma yaptırılacak işyerinin doğrudan veya dolaylı olarak yurt savunmasının gereklerini karşılayan (örneğin savunma sanayii, askeri lojistik, orduya gıda veya tekstil üreten stratejik tesisler) bir nitelik taşıması gerekir. Bu şartları taşımayan sıradan işyerlerinde bu maddeye dayanılarak çalışma süresi artırılamaz.
2.2. Cumhurbaşkanı’nın Yetkisi
Günlük çalışma sürelerini artırma kararı münhasıran Cumhurbaşkanı'na aittir. Cumhurbaşkanı, işlerin niteliğine, askeri ihtiyacın derecesine ve işyerlerinin çeşidine göre esnek belirlemeler yapabilir.
2.3. "En Çok Çalışma Gücü" Sınırı
Bu kavram, işçinin fizyolojik ve biyolojik sınırlarını ifade eder. Her ne kadar günlük 11 saatlik mutlak sınır aşılabilse de, çalışma süresi işçinin yaşamını tehlikeye atacak veya kalıcı sağlık sorunlarına yol açacak insani sınırların ötesine taşınamaz. "En çok çalışma gücü", işçinin dinlenmesine ve fizyolojik olarak kendini yenilemesine yetecek asgari sürenin bırakılmasını zımnen zorunlu kılar.
2.4. Zamlı Ücret Güvencesinin Korunması
Olağanüstü koşullarda da olsa, 45 saati aşan bu çalışmalar fazla çalışma sayılır ve m. 41/1-3 hükümleri uyarınca her saat için normal ücretin %50 zamlı olarak ödenmesi yasal bir zorunluluktur.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, T.C. Anayasası m. 119 (Olağanüstü hal yönetimi), 2941 sayılı Seferberlik ve Savaş Hali Kanunu, 3634 sayılı Milli Müdafaa Mükellefiyeti Kanunu ve İş Kanunu m. 41 (Fazla çalışma ücreti) ile m. 63 (Çalışma süreleri) hükümleriyle doğrudan sistematik ilişki içindedir. Olağanüstü durumlarda milli savunma mevzuatı öncelikle uygulansa da, işçilerin bireysel haklarının korunmasında İş Kanunu m. 43 koruyucu bir asgari standart olarak işlev görür.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay’ın genel çalışma sürelerine ilişkin yerleşik yaklaşımında, milli güvenlik ve olağanüstü durumlar dışında günlük 11 saati aşan fiili çalışmaların (onay olsa dahi) hukuka aykırı olduğu ve işverenin idari yaptırımla karşılaşacağı kabul edilmektedir. M. 43 kapsamında Cumhurbaşkanlığı kararı olmaksızın hiçbir işveren "stratejik üretim yapıyorum" gerekçesiyle işçileri yasal sınırların üzerinde çalıştıramaz; aksi halde işçiye iş sözleşmesini haklı nedenle fesih hakkı doğar.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): Ülkede seferberlik ilan edilmiş ve ordu için mühimmat üreten (A) Savunma Sanayii A.Ş., Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle m. 43 kapsamında kapsama alınmıştır. Cumhurbaşkanı kararı uyarınca günlük çalışma süresi bu işyerinde 13 saate çıkarılmıştır. İşçi (B), yasal günlük sınırın 11 saat olduğunu iddia ederek 11 saatten fazla çalıştırılamayacağını savunur ve mesai bitiminde işi bırakır.
Hukuki Analiz: Seferberlik halinde ve yurt savunmasına hizmet eden işyerlerinde m. 43 uyarınca Cumhurbaşkanı günlük çalışma süresini işçinin en çok çalışma gücüne (somut olayda 13 saate) çıkarabilir. Bu meşru idari karara işçi (B) uymak zorundadır. Ancak (B)'nin 45 saati aşan tüm çalışmaları için %50 zamlı ücret hakkı saklıdır. (B)'nin çalışmaktan imtina etmesi iş sözleşmesinin tazminatsız feshine yol açabilir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Seferberlik döneminde orduya konserve üreten (C) Gıda Fabrikası, Cumhurbaşkanlığı kararı olmaksızın, kendi inisiyatifiyle "vatan savunmasına destek" gerekçesiyle işçileri günde 14 saat çalıştırmaya başlar ve fazla mesai ücretlerini de normal tarifeden öder.
Hukuki Analiz: M. 43'ün uygulanabilmesi için Cumhurbaşkanı'nın bu yönde açık bir kararının bulunması şarttır. İşverenin tek taraflı olarak bu maddeyi devreye sokma yetkisi yoktur. Yapılan 11 saati aşan çalışmalar hukuka aykırıdır. Ayrıca 45 saati aşan kısımlar için %50 zamlı ödeme yapılmaması yasanın ihlalidir. İşçiler haklı nedenle fesih yapabilirler.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 43, devletin en zor anlarında üretimin aksamaması için öngörülmüş kaçınılmaz bir istisnadır. Doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal, "işçinin en çok çalışma gücü" ifadesinin sınırlarının tıbbi ve biyolojik olarak çok muğlak olduğunu, bu durumun olağanüstü hallerde işçilerin tükenmişliğine ve vahim iş kazalarına yol açabileceğini belirtmektedir. Yurt savunması dahi olsa, insan hayatı ve iş sağlığı öncelikli olmalıdır.
Kanaatimizce, Cumhurbaşkanı'na tanınan bu yetkinin sınırları yasa metninde daha somut belirlenmeli; her halükarda günlük mutlak üst sınırın (örneğin 13 veya 14 saat) aşılması yasaklanmalı ve bu süreçte çalışan işçilere periyodik sağlık taraması yaptırılması zorunlu kılınmalıdır. Ayrıca modern savaş konseptinde siber savunma ve kritik altyapı hizmeti sunan teknoloji şirketlerinin de m. 43 kapsamına girip girmeyeceği tartışılmalı, siber güvenlik uzmanlarının çalışma koşullarının aşırı yıpratıcı hale gelmesini önleyecek özel yasal güvenceler geliştirilmelidir.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibarıyla günceldir.