← Önceki Madde [3]
[5] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

İstisnalar

Madde 4 -Aşağıda belirtilen işlerde ve iş ilişkilerinde bu Kanun hükümleri uygulanmaz; a) Deniz ve hava taşıma işlerinde, b) 50'den az işçi çalıştırılan (50 dahil) tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde veya işletmelerinde, c) Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili her çeşit yapı işleri, d) Bir ailenin üyeleri ve 3 üncü dereceye kadar (3 üncü derece dahil) hısımları arasında dışardan başka biri katılmayarak evlerde ve el sanatlarının yapıldığı işlerde, e) Ev hizmetlerinde, f) (...)4 çıraklar hakkında, g) Sporcular hakkında, 2 10/9/2014 tarihli ve 6552 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “altı iş günü” ibareleri “otuz iş günü” şeklinde değiştirilmiştir. 3 10/9/2014 tarihli ve 6552 sayılı Kanunun 1 inci maddesiyle, bu fıkranın beşinci cümlesinin değiştirilmesi hüküm altına alınmış olmakla birlikte, iki cümle şeklindeki düzenleme yerine işlenmiştir. 4 20/6/2012 tarihli ve 6331 sayılı Kanunun 37 nci maddesiyle, bu bentte yer alan “İş sağlığı ve güvenliği hükümleri saklı kalmak üzere” ibaresi madde metninden çıkarılmıştır.

h) Rehabilite edilenler hakkında, ı) 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanununun 2 nci maddesinin tarifine uygun üç kişinin çalıştığı işyerlerinde. Şu kadar ki; a) Kıyılarda veya liman ve iskelelerde gemilerden karaya ve karadan gemilere yapılan yükleme ve boşaltma işleri, b) Havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler, c) Tarım sanatları ile tarım aletleri, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalarda görülen işler, d) Tarım işletmelerinde yapılan yapı işleri, e) Halkın faydalanmasına açık veya işyerinin eklentisi durumunda olan park ve bahçe işleri, f) Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işlerinden sayılmayan, denizlerde çalışan su ürünleri üreticileri ile ilgili işler, Bu Kanun hükümlerine tabidir.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

  1. madde, 1. maddenin geniş kapsamına çizilen sınırdır. 1. madde "4. maddedeki istisnalar dışında bütün işyerleri" demek suretiyle açıkça bu maddeye yollama yapar. Dolayısıyla iki hüküm birlikte okunmadan İş Kanunu'nun uygulama alanı belirlenemez: 1. madde kapsamı kurar, 4. madde onu daraltır.

Madde, kendine özgü bir yapı taşır. Önce kanunun uygulanmayacağı iş ve iş ilişkilerini sayar (kapsam dışı bırakılanlar). Ardından "şu kadar ki" diyerek, bu istisnaların içinden bazı işleri yeniden kanun kapsamına alır (istisnanın istisnası). Bu çift katmanlı teknik, dikkatli okunmazı gerektirir: Bir iş, ilk listede istisna kapsamında görünse bile, ikinci listede ("şu kadar ki" altında) yeniden kanuna tabi kılınmış olabilir.

Düzenlemenin amacı (ratio legis), İş Kanunu'nun genel ve standart koruma rejiminin, kendine özgü nitelikleri olan veya başka bir düzenlemeye bırakılması daha uygun görülen ilişkilere uygulanmamasıdır. Kapsam dışı bırakılan ilişkilerin bir kısmı için özel kanunlar (örneğin deniz taşıma işleri için Deniz İş Kanunu) öngörülmüş; bir kısmı ise genel hükümlere, yani Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin düzenlemesine bırakılmıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Kapsam Dışı Bırakılan İş ve İlişkiler

Madde, kanunun uygulanmayacağı hâlleri tek tek sayar:

  • Deniz ve hava taşıma işleri: Deniz taşıma işleri büyük ölçüde Deniz İş Kanunu'na tabidir; hava taşıma işlerinde çalışanların durumu ise kendine özgü düzenlemelere ve genel hükümlere göre değerlendirilir.
  • Elli ve daha az işçi çalıştırılan tarım ve orman işleri: Belirli bir ölçeğin altındaki tarım/orman işyerleri kapsam dışıdır. Eşik, "50 dahil" olarak belirlenmiştir; yani elli işçiye kadar (elli dahil) çalıştıran tarım/orman işyerleri istisnadır.
  • Aile ekonomisi sınırları içinde kalan tarımla ilgili yapı işleri.
  • Ailenin üyeleri ve üçüncü dereceye kadar hısımları arasında, dışarıdan başkası katılmadan evlerde ve el sanatlarında yapılan işler: Bu, aile içi dayanışmaya dayanan ve dışarıya kapalı çalışmaları kapsam dışı tutar.
  • Ev hizmetleri: Ev içinde görülen hizmetler (temizlik, bakım vb.) İş Kanunu kapsamı dışındadır; bu ilişkiler kural olarak genel hükümlere (Türk Borçlar Kanunu) tabidir.
  • Çıraklar: Çıraklık ilişkisi, mesleki eğitime ilişkin özel mevzuata bırakılmıştır.
  • Sporcular ve rehabilite edilenler: Bunlar hakkında da kanun uygulanmaz; bu ilişkiler kendi özel düzenlemelerine tabidir.
  • 507 sayılı Esnaf ve Sanatkârlar Kanunu'nun tarifine uygun, üç kişinin çalıştığı işyerleri.
2.2. İstisnanın İstisnası: "Şu Kadar Ki"

Maddenin ikinci bölümü, yukarıdaki istisnalara rağmen İş Kanunu kapsamında kalan işleri belirler. Bunlar arasında; kıyı, liman ve iskelelerde gemilere yapılan yükleme-boşaltma işleri; havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işler; tarım sanatları ile tarım alet, makine ve parçalarının yapıldığı atölye ve fabrikalardaki işler; tarım işletmelerindeki yapı işleri; halkın faydasına açık veya işyeri eklentisi niteliğindeki park ve bahçe işleri; Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen ve tarım işi sayılmayan su ürünleri üreticilerine ilişkin işler yer alır.

Bu liste, istisnaların lafzına takılıp koruma dışı kalabilecek ama nitelik olarak sanayi/hizmet işine yaklaşan faaliyetleri yeniden kanun çatısı altına alır. Örneğin "havacılık" deniz ve hava taşıma istisnasında görünse de, havacılığın yer tesislerindeki işler kanun kapsamındadır; uçuşla doğrudan ilgili taşıma faaliyeti ile yerdeki bakım/hizmet faaliyeti birbirinden ayrılır.

2.3. İstisnaların Dar Yorumu

İstisna hükümleri, koruyucu bir kanunun kapsamını daralttığından, kural olarak dar yorumlanır. Bir ilişkinin kanun kapsamı dışında olduğunu ileri süren taraf, istisnanın koşullarının somut olayda gerçekleştiğini ortaya koymalıdır. Tereddüt hâlinde, işçiyi koruma amacı, ilişkinin kanun kapsamında olduğu yönünde bir eğilim doğurur. Ölçek eşiğine bağlı istisnalarda (tarım/orman işlerinde elli işçi eşiği gibi) ise sayının doğru hesaplanması belirleyici olur.

3. Sistematik İlişkiler

  • İş Kanunu m. 1 — Kapsam. 1. madde doğrudan bu maddeye yollama yapar; istisnalar ancak 1. maddedeki "bütün işyerleri" kuralıyla birlikte anlam kazanır.
  • İş Kanunu m. 2 — Tanımlar. İstisnaların uygulanmasında "işyeri", "işçi" ve "iş ilişkisi" kavramları 2. maddeye göre belirlenir; özellikle işçi sayısı eşikleri işyeri bütünlüğüyle bağlantılıdır.
  • Deniz İş Kanunu — Madde, deniz taşıma işlerini kapsam dışı bırakırken "şu kadar ki" bölümünde Deniz İş Kanunu kapsamına girmeyen su ürünleri işlerini yeniden kapsama alarak bu kanunla sınır çizer.
  • Türk Borçlar Kanunu m. 393 vd. — Genel hizmet sözleşmesi. İş Kanunu kapsamı dışında kalan bağımlı çalışma ilişkilerinde (ör. ev hizmetleri) bu genel hükümler uygulanır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin — yani belirli bir işin istisna kapsamına girip girmediğini bizatihi konu edinen — son 24 ayda taranan dairelerde doğrulanmış güncel bir Yargıtay kararı künyesi tespit edilememiştir. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar da bulunmamaktadır. Künye uydurmaktan kaçınmak akademik dürüstlüğün gereğidir; istisna kapsamına ilişkin doğrulanmış güncel bir karar temin edildiğinde bu bölüm güncellenecektir.

Genel ilke düzeyinde uygulamanın yerleşik yaklaşımı, istisna hükümlerinin dar yorumlanması ve kapsam dışılığı ileri sürenin istisnanın koşullarını ispatla yükümlü olması yönündedir.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): Bir havayolu şirketinin havalimanındaki yer hizmetleri biriminde çalışan (A), kıdem tazminatı talebiyle dava açar. İşveren, "deniz ve hava taşıma işleri kapsam dışıdır" diyerek İş Kanunu'nun uygulanmayacağını savunur.

Hukuki analiz: Madde, deniz ve hava taşıma işlerini istisna tutmakla birlikte, "şu kadar ki" bölümünde havacılığın bütün yer tesislerinde yürütülen işleri açıkça yeniden kanun kapsamına almıştır. (A) uçuş/taşıma faaliyetinde değil, yer tesislerinde çalıştığından İş Kanunu'na tabidir; işverenin savunması yerinde değildir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): (B), bir ailenin evinde tam zamanlı temizlik ve çocuk bakımı hizmeti vermektedir. İş ilişkisi sona erince İş Kanunu'na dayanarak ihbar ve kıdem tazminatı talep eder.

Hukuki analiz: Ev hizmetleri, 4. madde uyarınca İş Kanunu kapsamı dışındadır. Bu nedenle (B)'nin talepleri İş Kanunu hükümlerine değil, kural olarak Türk Borçlar Kanunu'nun hizmet sözleşmesine ilişkin genel hükümlerine göre değerlendirilir. İlişkinin gerçek niteliği ev hizmeti sınırlarını aşıyorsa (ör. bir işyeri organizasyonu söz konusuysa) nitelendirme yeniden yapılır.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Önce kapsam denetimi: Bir uyuşmazlıkta, talepler incelenmeden önce ilişkinin 4. madde istisnalarından birine girip girmediği belirlenmelidir; bu, uygulanacak hukuku (İş Kanunu mu, Borçlar Kanunu mu, özel kanun mu) tayin eder.
  • İspat yükü: Kapsam dışılığı (istisnayı) ileri süren taraf, istisnanın koşullarını ispatla yükümlüdür.
  • Eşik hesabı: Tarım/orman işlerinde elli işçi eşiği "50 dahil" olarak hesaplanır; sayının işyeri bütünlüğü çerçevesinde doğru belirlenmesi sonucu değiştirir.
  • İstisnanın istisnasını atlamama: "Şu kadar ki" bölümü, ilk bakışta istisna görünen bazı işleri kapsama geri aldığından mutlaka kontrol edilmelidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

  1. madde, kapsamı belirleyen iki halkalı yapısıyla teknik olarak özenli ama okunması güç bir hükümdür. İstisna ve istisnanın istisnası aynı maddede iç içe verildiğinden, uygulamacının her iki listeyi de birlikte değerlendirmesi şarttır; aksi hâlde bir işin kapsamı yanlış belirlenebilir.

Maddenin tartışmalı yanı, kapsam dışı bırakılan bazı ilişkilerin (özellikle ev hizmetleri ve küçük ölçekli tarım işleri) günümüz çalışma gerçekliğinde önemli bir işgücü kitlesini kapsamasıdır. Bu ilişkilerin İş Kanunu'nun standart korumasından yoksun kalması, sosyal koruma açısından eleştirilebilir. Ev hizmetlerinde çalışanların güvencesizliği, doktrinde sıkça dile getirilen bir sorundur. Diğer yandan bu ilişkilerin kendine özgü nitelikleri (aile mahremiyeti, işyeri organizasyonunun yokluğu) standart iş hukuku rejiminin doğrudan uygulanmasını güçleştirmektedir.

Kanaatimizce maddenin geleceği, kapsam dışı bırakılan grupların durumunun ya İş Kanunu içinde özel hükümlerle ya da nitelikli özel kanunlarla güvenceye alınması yönünde olmalıdır. İstisnanın varlığı, korumasızlık anlamına gelmemeli; her istisna grubu için en azından asgari bir koruma standardı sağlanmalıdır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

  • Doktrin: İş hukuku öğretisinin genel kabul görmüş yaklaşımlarına atıfsız genel ifadelerle başvurulmuştur; bu kanun için onaylı yazar listesi bulunmadığından spesifik yazar/eser/sayfa atfı yapılmamıştır.
  • Yargıtay kararları: karararama.yargitay.gov.tr üzerinden 31.05.2026 tarihinde tarama yapılmış; istisna kapsamını doğrudan konu edinen doğrulanmış güncel karar tespit edilememiştir (bkz. § 4).
  • Mevzuat: 4857 sayılı İş Kanunu yürürlükteki metni; sistematik ilişkilerde m. 1, m. 2, Deniz İş Kanunu ve 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu m. 393 vd.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4857 sayılı İş Kanunu'nun yürürlükteki metnine dayanır.

Görüş: İstisna hükümleri dar yorumlanmalı; kapsam dışı bırakılan grupların (özellikle ev hizmetleri) korumasız kalması, asgari koruma standartlarıyla giderilmelidir.

Güncellik: 31.05.2026 tarihi itibariyle günceldir. Yeni Yargıtay HGK / YİBK kararları veya kanun değişiklikleri sonrası revize edilebilir.

← Önceki Madde [3]
[5] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.