Sanayi, ticaret, tarım ve orman işleri
Madde 111 – (Değişik: 15/5/2008-5763/11 md.)
Bu Kanunun uygulanması bakımından; sanayiden, ticaretten, tarım ve orman işlerinden sayılacak işlerin esasları aşağıda belirtilmiştir. Sanayiden sayılacak işlerin esasları şunlardır: a) Her türlü madenleri arama ve topraktan çıkarma, taş, kum ve kireç ocakları. b) Ham, yarı ve tam yapılmış maddelerin işlenmesi, temizlenmesi, şeklinin değiştirilmesi, süslenmesi, satış için hazırlanması. c) Her türlü kurma, onarma, sökme, dağıtma ve yıkma. d) Bina yapılması ve onarımı, değiştirilmesi, bozulması, yıkılması ve bunlara yardımcı her türlü sınai yapım. e) Yol, demiryolu, tramvay yolu, liman, kanal, baraj, havaalanı, dalgakıran, tünel, köprü, lağım ve kuyuların yapılması ve onarımı, batıkların çıkarılması ve bataklık kurutma. f) Elektrik ve her çeşit muharrik kuvvetlerin elde edilmesi, değiştirilmesi, taşınması, kurma ve dağıtma. g) Su ve gaz tesisatı kurma ve işletmesi. h) Telefon, telgraf, telsiz, radyo ve televizyon kurma. i) Gemi ve vapur yapımı, onarımı, değiştirilmesi ve bozup dağıtma. j) Eşyanın istasyon, antrepo, iskele, limanlar ve havaalanlarında yükletilmesi, boşaltılması. k) Basımevleri.
Ticaretten sayılacak işlerin esasları şunlardır: a) Ham, yarı ve tam yapılmış her çeşit bitkisel, hayvani veya sınai ürün ve malların alımı ve satımı. b) Bankacılık ve finans sektörü ile ilgili işlerle, sigortacılık, komisyonculuk, depoculuk, ambarcılık, antrepoculuk. c) Su ürünleri alımı ve satımı. d) Karada, göl ve akarsularda insan veya eşya ve hayvan taşıma.
Tarım ve orman işlerinden sayılacak işlerin esasları şunlardır: a) Her çeşit meyveli ve meyvesiz bitkiler; çay, pamuk, tütün, elyaflı bitkiler; turunçgiller; pirinç, baklagiller; ağaç, ağaççık, omca, tohum, fide, fidan; sebze ve tarla ürünleri; yem ve süt bitkilerinin yetiştirilmesi, üretimi, ıslahı, araştırılması, bunlarla ilgili her türlü toprak işleri, ekim, dikim, aşı, budama, sulama, gübreleme, hasat, harman, devşirme, temizleme, hazırlama ve ayırma işleri, hastalık ve zararlılarla mücadele, toprak ıslahı, çayır, mera, toprak ve su korunması. b) Ormanların korunması, planlanması (amenajman), yetiştirilmesi, işletilmesi, sınırlandırılması çalışmaları, bunlara ait alt yapı çalışmaları ile tohum toplama, fidanlık, ağaçlandırma, erozyon kontrolü, etüt proje ve rehabilitasyonu, ormancılık araştırma ile milli park, orman içi dinlenme yerleri ve kent ormanlarının kurulması, bakım ve geliştirilmesi. c) Her türlü iş ve gelir hayvanlarının (arı, ipek böceği ve benzerleri dahil) yetiştirilmesi, üretimi, ıslahı ve bunlarla ilgili bakım, güdüm, terbiye, kırkım, sağım ve ürünlerinin elde edilmesi, toplanması, saklanması ile bu hayvanların hastalık ve asalaklarıyla mücadele. d) 854 sayılı Deniz İş Kanununun hükümleri saklı kalmak kaydıyla, kara ve su avcılığı ve üreticiliği ile bu yoldan elde edilen ürünlerin saklanması ve taşınması.
Yukarıda sayılan esaslar doğrultusunda bir işin bu Kanunun uygulanması bakımından sanayi, ticaret, tarım ve orman işlerinden hangisinin kapsamında sayılacağı; Sanayi ve Ticaret, Çevre ve Orman ile Tarım ve Köyişleri bakanlıklarının görüşleri alınarak, Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığınca altı ay içinde çıkarılacak bir yönetmelikle düzenlenir.
Metodolojik Not
Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
4857 sayılı İş Kanunu’nun 111. maddesi, iş hukukunun uygulanma alanını belirleyen, kanundaki istisna ve muafiyetlerin (özellikle tarım istisnasının) sınırlarını çizen, çalışma hayatının sektörel taksonomisini (sınıflandırmasını) kuran fevkalade hayati ve teknik bir normdur. Madde, kanunun "Çeşitli, Geçici ve Son Hükümler" başlıklı dokuzuncu bölümünde yer almaktadır. Bu düzenlemenin amacı (ratio legis), bir işyerinde yürütülen faaliyetlerin hukuki niteliğini (sanayi, ticaret, tarım/orman) kesin kriterlere bağlayarak; tarafların ve denetim makamlarının hangi yasal kurallara (İş Kanunu, Deniz İş Kanunu, Basın İş Kanunu veya Türk Borçlar Kanunu) tabi olacağını belirlemek ve doğabilecek yetki/uygulama boşluklarını engellemektir.
Tarihsel gelişim açısından m. 111, 15/05/2008 tarihli ve 5763 sayılı Kanun’un 11. maddesi ile köklü bir değişikliğe uğramıştır. Bu reformla, sanayi, ticaret ve tarım işlerinin tanımları modern ekonomik ve teknolojik gelişmelere göre güncellenmiş; özellikle ormancılık ve tarımdaki modern rehabilitasyon, milli parklar, fidanlık ve erozyon kontrolü gibi teknik faaliyetler de tarım/orman işleri kapsamına alınarak mevzuat boşlukları giderilmiştir. Ayrıca, uyuşmazlık durumunda bir işin hangi sektöre gireceğini belirleme yetkisi, ilgili bakanlıkların görüşü alınarak Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nca çıkarılacak Sanayi, Ticaret, Tarım ve Orman İşlerinden Sayılan İşlere İlişkin Yönetmelik'e devredilmiştir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Sanayi İşleri
Maden çıkarma, imalat, inşaat, elektrik/enerji üretimi, telefon/televizyon kurulumu, gemi yapımı, basımevleri (matbaacılık) ve liman/havaalanı yükleme-boşaltma işleridir. Sanayi işlerinde İş Kanunu hükümleri her halükarda tavizsiz uygulanır.
2.2. Ticaret İşleri
Her türlü ürünün alım-satımı, bankacılık, finans, sigortacılık, depoculuk, antrepoculuk ile karada ve iç sularda (göl/akarsu) yapılan insan/eşya taşıma işleridir.
2.3. Tarım ve Orman İşleri
Bitkisel ve hayvansal üretim, fidancılık, hasat, ormanların korunması/işletilmesi, milli park hizmetleri ile kara ve su avcılığı işleridir.
2.4. Sektörel Nitelik Tespiti Yetkisi
Bir işyerinde yapılan işin hangi sektöre girdiğinde tereddüt yaşanması halinde, bakanlıkça yapılacak resmi "Nitelik Tespiti" işlemidir. Bu tespit idari yargı denetimine tabidir.
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, İş Kanunu m. 4 (İstisnalar - özellikle m. 4/b'deki 50'den az işçi çalıştıran tarım işyeri istisnası), m. 110, 854 sayılı Deniz İş Kanunu, 5953 sayılı Basın İş Kanunu ve Sanayi, Ticaret, Tarım ve Orman İşlerinden Sayılan İşlere İlişkin Yönetmelik ile doğrudan ilişkilidir.
Sistematik açıdan en önemli husus, tarım istisnasıdır. M. 4/b uyarınca, 50 veya daha az işçi çalıştıran tarım ve orman işlerinin yapıldığı işyerlerinde İş Kanunu uygulanmaz (buralar TBK genel hükümlerine tabidir). Dolayısıyla bir işin "tarım" mı yoksa "sanayi/ticaret" mi sayılacağı, o işyerindeki işçilerin İş Kanunu korumasından yararlanıp yararlanamayacağını belirler.
4. Uygulama: Yargıtay / Bölge Adliye Mahkemesi (BAM) İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin son 24 ayda Yargıtay/AYM kararı çekilemedi. Kullanıcı tarafından sağlanan ek karar yok.
Bununla birlikte, Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve 9. Hukuk Dairesi'nin yerleşik içtihatlarına göre; bir işyerinde hem tarımsal üretim (örneğin meyve yetiştiriciliği) hem de sanayi/ticaret faaliyeti (örneğin meyvelerin fabrikada konsantre meyve suyuna dönüştürülüp paketlenmesi) birlikte yapılıyorsa, "karma işyeri" niteliği doğar. Yargıtay bu durumda işçilerin fiilen yaptığı işe odaklanır: Tarlada meyve toplayan işçi tarım işçisi sayılırken (50 işçi sınırı kapsamında kalır); fabrikada konsantre makinesinde çalışan veya paketleme yapan işçi doğrudan sanayi işçisi kabul edilir ve 50 işçi sınırına bakılmaksızın İş Kanunu kapsamında tazminat ve iş güvencesi haklarından yararlanır. İşverenin tüm tesisi "tarım işletmesi" olarak tescil ettirmiş olması bu hukuki gerçeği değiştirmez.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (Kurmaca Senaryo): (A) Zeytinyağı İşletmesinde toplam 15 işçi çalışmaktadır. İşçilerden (B), zeytin ağaçlarının budanması ve zeytin toplanmasında çalışırken; işçi (C) ise zeytinlerin sıkılarak yağa dönüştürüldüğü tam otomatik zeytinyağı sıkma fabrikasında operatör olarak çalışmaktadır. İşveren, 50'den az işçi çalıştıran tarım işletmesi olduklarını ileri sürerek her iki işçinin de İş Kanunu kapsamında olmadığını savunmuştur.
Hukuki Analiz: Zeytin toplamak tarım işidir ve 15 işçi olduğu için işçi (B) m. 4/b uyarınca İş Kanunu dışındadır. Ancak zeytini fabrikada yağa dönüştürmek m. 111/sanayi (b bendi - maddelerin işlenmesi/şeklinin değiştirilmesi) kapsamındadır. Dolayısıyla işçi (C) doğrudan İş Kanunu kapsamındadır ve kıdem tazminatı davası kabul edilmelidir.
Olay 2 (Kurmaca Senaryo): Bir inşaat firması (D), baraj yapımı şantiyesinde çalışan hafriyat kamyonu şoförünün iş sözleşmesini feshetmiştir. İşveren, şoförlüğün m. 111 uyarınca "ticaret/nakliye" işi olduğunu, şantiyenin ise sanayi olduğunu, yetki karmaşası bulunduğunu iddia etmiştir.
Hukuki Analiz: Baraj ve altyapı inşaatları m. 111/sanayi (e bendi - baraj yapımı) kapsamındadır. İnşaat sahasındaki hafriyat taşımacılığı, inşaat işinin asli ve ayrılmaz bir parçası olduğundan "ticari nakliye" değil, doğrudan "sanayi işi" sayılır. Fesih sanayi işi kurallarına göre denetlenir.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
İş Kanunu m. 111, sanayi, ticaret ve tarım işlerini kesin ve ayrıntılı kriterlere bağlayarak çalışma hayatındaki yetki ve kanun çatışmalarını önleyen, doktrinde Süzek ve Mollamahmutoğlu / Astarlı / Baysal tarafından isabetle övülen çok başarılı bir taksonomik normdur.
Ancak 21. yüzyılın getirdiği dijital ve bilgi ekonomisi (gig economy, platform çalışanları, uzaktan hizmetler) karşısında m. 111'in sanayi-ticaret-tarım üçlemesi son derece demode (outdated) kalmıştır. Bugün milyonlarca insanın çalıştığı çağrı merkezleri, yazılım şirketleri, dijital platformlar, e-ticaret lojistik veri analiz merkezleri ne klasik "sanayi" ne de klasik "ticaret" tanımlarına tam olarak sığmamaktadır. Bu durum, teknolojik işlerin zorlama yorumlarla "ticaret" veya "sanayi" torbalarına atılmasına yol açmaktadır. Bu yapısal sorunun çözümü için; m. 111 revize edilmeli; üçlü sektörel taksonomiye dördüncü bir modern kolon olarak "Bilgi ve Hizmet Sektörü İşleri" (Information and Service Sector Works) eklenmeli; yazılım, yapay zeka, çağrı merkezleri ve gig-ekonomisi kurye platformları bu başlık altında tanımlanarak modern çalışma modellerine uygun yasal güvencelere kavuşturulmalıdır.
Metodolojik Not
Bu analiz, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve mesleki etik ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan Kaynaklar:
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir.