İcra ve İflas Kanunu Madde 96

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 96. maddesi, icra hukukunun en karmaşık ve uygulamada en çok karşılaşılan müesseselerinden biri olan "istihkak" (üçüncü şahsın hak iddiası) prosedürünün "hazırlık safhasını" düzenlemektedir. İcra memuru, haciz sırasında malların mülkiyet durumunu maddi hukuk kurallarına göre kesin olarak tespit etme yetkisine sahip değildir; zilyetlik karinelerine göre hareket eder. Ancak borçlunun elinde bulunan bir malın aslında üçüncü bir kişiye ait olması ihtimaline karşı, alacaklının tahsil hakkı ile üçüncü kişinin mülkiyet hakkı arasındaki çatışmayı çözmek için istihkak müessesesi öngörülmüştür. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, bu maddenin amacının gereksiz istihkak davalarının önüne geçmek ve taraflar (alacaklı ve borçlu) iddiayı kabul ediyorsa uyuşmazlığı mahkemeye taşımadan icra dairesi nezdinde hızlıca sonuçlandırmak olduğunu ifade etmektedir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• İstihkak İddiası: Haczedilen bir mal üzerinde, mülkiyet veya rehin hakkı gibi haczi ve satışı engelleyecek nitelikte üstün bir ayni hakkın borçlu veya üçüncü kişi tarafından ileri sürülmesidir.
• Ittıla (Öğrenme): Üçüncü kişinin veya borçlunun, malın haczedildiğini fiilen veya hukuken öğrendiği andır. Sürelerin başlamasında esas alınan temel kriterdir.
• Üç Günlük Mühlet ve Sükutun Kabul Sayılması: İcra dairesinin, istihkak iddiasını alacaklı ve borçluya bildirmesi üzerine verilen 3 günlük itiraz süresidir. Hukukumuzda kural olarak susmak (sükut) ret anlamına gelse de, bu fıkra istisnai olarak susmayı "istihkak iddiasının kabulü" olarak nitelendirmiştir.
• Yedi Günlük Hak Düşürücü Süre: Malın haczine muttali olan borçlu veya üçüncü kişinin istihkak iddiasını ileri sürebileceği azami süredir. Bu süre geçtikten sonra aynı takipte hak iddia edilemez.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 96, doğrudan doğruya İİK m. 97 (İstihkak davası prosedürü) ve İİK m. 99 (Malın üçüncü şahıs elinde haczedilmesi) hükümleri ile ayrılmaz bir bütünlük içindedir. Haciz borçlunun elinde yapılmışsa m. 96 ve m. 97 kuralları işler; mal üçüncü kişinin elinde haczedilmişse m. 99 kuralı devreye girer. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, İİK m. 96'daki hazırlık safhasının, m. 97'deki istihkak davası açılabilmesinin "ön şartı" niteliğinde olduğunu, hazırlık safhası usulüne uygun tüketilmeden doğrudan mahkemede istihkak davası açılamayacağını belirtmektedir. Ayrıca, kimlerin hacze muttali (öğrenmiş) sayılacağına ilişkin karineler, Türk Medeni Kanunu'nun zilyetlik ve iyiniyet kuralları ile sistematik bir bağ taşır.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) İcra memuru ve alacaklı vekili, borçlu A'nın evine hacze gitmiştir. Evde bulunan değerli bir antika saati haczetmek istediklerinde, A "Bu saat bana ait değil, komşum B'ye ait, tamir etmem için bana bırakmıştı" şeklinde beyanda bulunur. İcra memuru bu beyanı (borçlunun üçüncü kişi lehine istihkak iddiasını) haciz tutanağına yazar. Haciz sırasında hazır bulunan alacaklı vekiline, bu iddiaya karşı itirazı olup olmadığını bildirmesi için 3 gün süre verir. Alacaklı vekili yoğunluktan dolayı 3 gün içinde dosyaya itiraz dilekçesi sunmaz (sükut eder). Bu durumda yasa gereği alacaklı, saatin B'ye ait olduğunu kabul etmiş sayılır ve saat üzerindeki haciz kendiliğinden kalkar.

(kurmaca senaryo) Borçlu C'nin işyerindeki makineler 1 Ekim tarihinde haczedilmiştir. Makinelerin gerçek maliki olduğunu iddia eden üçüncü kişi D, haciz sırasında orada olmamakla birlikte, durumu 5 Ekim tarihinde borçlu C'den öğrenmiştir. D'nin mülkiyet iddiasında bulunabilmesi için öğrenme (ıttıla) tarihi olan 5 Ekim'den itibaren 7 gün içinde icra dairesine başvurması gerekmektedir. D, 15 Ekim tarihinde başvurursa, İİK m. 96 uyarınca 7 günlük hak düşürücü süreyi kaçırdığı için bu takipte artık istihkak iddiası dinlenmez ve makineler satılır.

6. Pratik Uygulama Notları

Uygulamada meslektaşların en sık hataya düştükleri ve telafisi imkânsız hak kayıpları yaşadıkları yer, İİK m. 96'daki "3 günlük" itiraz süresidir. Fiili haciz sırasında borçlu, sırf haczi uzatmak için bile "Bu mal babamın/eşimin/şirketimin" diyebilmektedir. Alacaklı vekili haciz mahallinde bizzat bulunuyorsa, bu iddiaya karşı "İstihkak iddiasını kabul etmiyoruz, mal borçlunundur" beyanını anında haciz tutanağına yazdırmak zorundadır. Aksi takdirde, ofise dönüldüğünde 3 günün unutulması halinde mal üzerindeki haciz düşer. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, 3 günlük sürenin tebliğden veya tutanağın imzalanmasından itibaren başladığını, sürenin kaçırılmasının avukatın müvekkiline karşı mesleki sorumluluğunu (malpraktis) doğrudan doğuracak kadar kesin ve ağır bir sonuç yarattığını önemle hatırlatmaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 96 hükmünün barındırdığı usul ve süreler, günümüz ekonomik koşulları ve modern hukuk pratikleri karşısında fazlasıyla katı ve orantısızdır. Üç günlük sürenin geçmesiyle (sükut halinde) mülkiyet gibi ağır bir ayni hak iddiasının "kabul edilmiş" sayılması, Türk Borçlar Kanunu'ndaki irade beyanı kurallarına ve icra hukukunun alacaklıyı koruma gayesine ters düşmektedir. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, üç günlük itiraz süresinin bilhassa kurumsal alacaklılar veya bankalar açısından fiilen uygulanabilir olmadığını, avukatın müvekkiline ulaşıp talimat alması için dahi bu sürenin yetersiz kaldığını haklı olarak eleştirmektedir. Öte yandan, üçüncü kişinin "öğrenme (ıttıla)" tarihinin nasıl ispat edileceği meselesi de uygulamada büyük muvazaalara yol açmaktadır. Kötüniyetli borçlular ve üçüncü kişiler, öğrenme tarihini istedikleri gibi kurgulayarak hacizden aylar sonra bile süresinde istihkak iddiasında bulunmuş gibi hareket edebilmektedir. Bu sürelerin yeniden gözden geçirilerek daha makul ve ispat edilebilir standartlara bağlanması zorunludur.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)