İcra ve İflas Kanunu Madde 83a

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 83/a ve 83/b maddeleri, borçlunun asgari yaşam hakkının ve hukuki güvenliğinin korunması bağlamında sosyal devlet ilkesinin icra hukukundaki en net tezahürlerindendir. İİK m. 83/a, borçlunun zayıf durumundan veya müzayaka (zor) halinden faydalanılarak, henüz haciz aşaması doğmadan kanuni korumalardan feragat ettirilmesini yasaklamaktadır. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, borçlunun kredi veya borç alabilmek adına çaresizlik içinde m. 82 ve m. 83'teki haczedilemezlik haklarından peşinen vazgeçmesinin, insan onuruyla bağdaşmayacağını ve kanun koyucunun bu hükümle borçluyu adeta kendi iradesine karşı dahi koruduğunu ifade etmektedir. İİK m. 83/b ise, icra hukukuna insani ve biyolojik bir sınır getirerek, ekonomik bir değer taşısa dahi yavrulu hayvanların birbirlerinden koparılarak haczedilmesini yasaklamış, hem ekonomik verimliliği hem de hayvan refahını güvence altına almıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Önceden Yapılan Anlaşma (m. 83/a): Haciz işlemi fiilen gerçekleşmeden önce (genellikle borç ilişkisinin kurulduğu sözleşme aşamasında) borçlunun haczedilemezlik itirazında bulunmayacağına dair verdiği taahhütleri ve imzaladığı feragat sözleşmelerini ifade eder.
• Muteber Değildir: Bu tür önceden feragat anlaşmalarının hukuken "kesin hükümsüz (batıl)" olduğunu belirtir. Tarafların serbest iradeleriyle imzalamış olmaları bu geçersizliği ortadan kaldırmaz.
• Beslenme ve Bakılmaya Muhtaç Yavru (m. 83/b): Biyolojik olarak henüz anne sütüne veya annesinin bakımına ihtiyaç duyan, annesinden ayrıldığında telef olma veya gelişimini tamamlayamama riski bulunan yavru hayvanı tanımlar.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 83/a, doğrudan İİK m. 82 (tamamı haczedilemeyen mal ve haklar) ve İİK m. 83 (kısmen haczi caiz olan gelirler) ile ayrılmaz bir bütünlük içindedir. Hukukumuzda kural olarak bir haktan feragat edilebilmesi için o hakkın doğmuş olması gerekir. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, haczedilemezlikten feragatin ancak "haciz sırasında veya hacizden sonra" yapılması halinde geçerli olacağını, zira borçlunun ancak o an neyi kaybettiğini somut olarak idrak edebileceğini belirtmektedir. Ayrıca İİK m. 83/b, hayvanların korunmasına dair özel kanunlar ve çevre hukuku ilkeleriyle de sistematik bir uyum içerisindedir. Her iki maddeye aykırı yapılan haciz işlemleri, kamu düzenine ve emredici kurallara aykırılık teşkil ettiğinden, İİK m. 16 kapsamında icra mahkemesine süresiz şikâyet yoluyla taşınabilir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Tüketici A, bir bankadan ihtiyaç kredisi kullanırken imzaladığı onlarca sayfalık matbu sözleşmede yer alan "Kredi taksitlerinin ödenmemesi halinde, banka müşterinin maaşının tamamı ile evindeki tüm eşyalarına haciz koyabilir, müşteri bu haklarından peşinen feragat eder" maddesini imzalamıştır. A'nın borcunu ödeyememesi üzerine banka, bu maddeye dayanarak icra müdürlüğünden maaşın tamamının kesilmesini talep etmiştir. Ancak icra müdürü, İİK m. 83/a uyarınca hacizden önceki bu anlaşmanın kesin hükümsüz olduğunu dikkate alarak talebi reddetmeli ve İİK m. 83 gereği maaşın sadece 1/4'ü oranında kesinti uygulamalıdır.

(kurmaca senaryo) Besicilikle uğraşan borçlu B'nin borcundan dolayı çiftliğine hacze gidilmiştir. İcra memuru ve alacaklı vekili, ahırda bulunan ineklerden birini haczedip muhafaza altına almak istemiştir. Ancak bu ineğin henüz bir haftalık olan ve anne sütüyle beslenen bir buzağısı bulunmaktadır. İcra memuru, İİK m. 83/b hükmü gereği anneyi yavrudan ayırmanın yasak olduğunu belirterek, ya her ikisini birden haczetmeli (eğer diğer şartlar elverişliyse) ya da bu ineğin haczinden tamamen vazgeçmelidir.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatların özellikle bankacılık, finans ve senet tahsilatı uygulamalarında borçlulardan aldıkları "haczedilemezlikten feragat" beyanlarının zamanlamasına son derece dikkat etmesi gerekir. Haciz tutanağına geçirilmemiş, haciz anından önce ofiste veya noterde alınmış feragatnameler icra dosyalarında hiçbir sonuç doğurmaz. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, borçlunun maaş haczine muvafakatini icra dairesine giderek ancak borç doğup icra takibi kesinleştikten sonra verirse bunun geçerli olacağını, icra takibinden önce verilen muvafakatlerin ise şikâyet üzerine iptal edileceğini vurgulamaktadır. Dolayısıyla alacaklı vekillerinin, sözleşmelere koydukları bu tür ağır cezai şart veya feragat maddelerine güvenerek icra aşamasında kural dışı haciz beklentisine girmemeleri gerekir.

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 83/a hükmü, sözleşme özgürlüğü (TBK m. 26) ilkesine getirilmiş çok isabetli ve zorunlu bir istisnadır. Güçlü alacaklılar karşısında borçlunun, gelecekteki malvarlığını ve yaşamsal gereksinimlerini ipotek altına almasının engellenmesi, modern hukukun insan odaklı gelişiminin bir sonucudur. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, bu hükmün sadece borçluyu değil, borçlu ile birlikte yaşayan ve hacizden etkilenecek olan ailesini de dolaylı olarak güvence altına aldığı değerlendirmesine yer vermektedir. İİK m. 83/b açısından bakıldığında ise, kanun koyucunun hayvan hacizlerinde merhameti ve hayvanların fizyolojik ihtiyaçlarını ekonomik menfaatin üstünde tutması takdire şayandır. Bu düzenlemeler, icra hukukunun salt "tahsilat" hukuku olmadığını, temel insani ve vicdani değerlerle sınırlandırılmış bir devlet gücü kullanma prosedürü olduğunu kanıtlar niteliktedir.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)