Haczi caiz olmıyan mallar ve haklar
Madde 82 – (Değişik: 18/2/1965-538/46 md.) Aşağıdaki şeyler haczolunamaz:
- Devlet malları ile mahsus kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar,
- (Değişik: 2/7/2012-6352/16 md.) Ekonomik faaliyeti, sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli olan her türlü eşya,
- (Değişik: 2/7/2012-6352/16 md.) Para, kıymetli evrak, altın, gümüş, değerli taş, antika veya süs eşyası gibi kıymetli şeyler hariç olmak üzere, borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası,36
- Borçlu çiftçi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan arazi ve çift hayvanları ve nakil vasıtaları ve diğer eklenti ve ziraat aletleri; değilse, sanat ve mesleki için lüzumlu olan alat ve edevat ve kitapları ve arabacı, kayıkçı, hamal gibi küçük nakliye erbabının geçimlerini temin eden nakil vasıtaları,
- Borçlu ve ailesinin idareleri için lüzumlu ise borçlunun tercih edeceği bir süt veren mandası veya ineği veyahut üç keçi veya koyunu ve bunların üç aylık yem ve yataklıkları,
- Borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları ve borçlu çiftçi ise gelecek mahsül için lazım olan tohumluğu,
- Borçlu bağ, bahçe veya meyva veya sebze yetiştiricisi ise kendisinin ve ailesinin geçimi için zaruri olan bağ bahçe ve bu sanat için lüzumlu bulunan alat ve edevat, Geçimi hayvan yetiştirmeye münhasır olan borçlunun kendisi ve ailesinin maişetleri için zaruri olan miktarı ve bu hayvanların üç aylık yem ve yataklıkları, 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunun 2 nci maddesiyle bu bentte yer alan “bireyleri için lüzumlu eşya; aynı amaçla kullanılan eşyanın birden fazla olması durumunda bunlardan biri” ibaresi “bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası” şeklinde değiştirilmiştir. 36
8. Borçlar Kanununun 510 uncu maddesi mucibince haczolunmamak üzere tesis edilmiş olan kaydı hayatla iratlar, 9. Memleketin ordu ve zabıta hizmetlerinde malül olanlara bağlanan emeklilik maaşları ile bu hizmetlerden birinin ifası sebebiyle ailelerine bağlanan maaşlar ve ordunun hava ve denizaltı mensuplarına verilen uçuş ve dalış tazminat ve ikramiyeleri, Askeri malüllerle, şehit yetimlerine verilen terfi zammı ve 1485 numaralı kanun hükmüne göre verilen inhisar beyiye hisseleri, 10. Bir muavenet sandığı veya cemiyeti tarafından hastalık, zaruret ve ölüm gibi hallerde bağlanan maaşlar, 11. Vücut veya sıhhat üzerine ika edilen zararlar için tazminat olarak mutazarrırın kendisine veya ailesine toptan veya irat şeklinde verilen veya verilmesi lazım gelen paralar, 12. (Değişik: 2/7/2012-6352/16 md.) Borçlunun haline münasip evi, 13. (Ek: 2/7/2012-6352/16 md.) Öğrenci bursları. Medeni Kanunun 807 nci maddesi hükmü saklıdır. 2, 4, 5, 7 ve 12 numaralı bendlerdeki istisna, borcun bu eşya bedelinden doğmaması haline munhasırdır.37 (Ek fıkra: 2/7/2012-6352/16 md.) Birinci fıkranın (2), (4), (7) ve (12) numaralı bentlerinde sayılan malların kıymetinin fazla olması durumunda, bedelinden haline münasip bir kısmı, ihtiyacını karşılayabilmesi amacıyla borçluya bırakılmak üzere haczedilerek satılır. (Ek fıkra: 2/7/2012-6352/16 md.) İcra memuru, haczi talep edilen mal veya hakların haczinin caiz olup olmadığını değerlendirir ve talebin kabulüne veya reddine karar verir.
Metodolojik Not
Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 82. maddesi, icra hukukunda borçlunun ve ailesinin asgari yaşam standartlarını, insan onuruna yaraşır bir hayat sürmelerini ve ekonomik varlıklarını asgari düzeyde de olsa devam ettirebilmelerini temin etmeye yönelik "haczedilemezlik" (haciz yasağı) kurallarını düzenlemektedir. İcra hukukunun temel amacı alacaklının alacağına kavuşmasını sağlamak olsa da, bu amaç gerçekleştirilirken borçlunun mahfına yol açılmaması esastır. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, borçlunun yaşamını sürdürebilmesi için zorunlu olan mal ve hakların haczedilmesinin, modern hukukun temel prensibi olan insan haysiyetinin korunması ilkesiyle bağdaşmayacağını vurgulamaktadır. Madde, nitelikleri gereği tamamen haczi caiz olmayan mal ve hakları (mutlak haczedilemezlik) tahdidi (sınırlı) olarak saymıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
Bu madde, ücretler ve maaşlar gibi kısmen haczi caiz olan mal ve hakları düzenleyen İİK m. 83 ile bir bütünlük oluşturur. Aynı zamanda, icra memurunun haciz sırasındaki takdir yetkisi ve haczedilemezlik değerlendirmesi, İİK m. 16'da düzenlenen "şikâyet" kurumu ile doğrudan bağlantılıdır. Zira icra memurunun m. 82'ye aykırı olarak bir malı haczetmesi veya haciz talebini reddetmesi, süresiz veya yedi günlük süreye tabi şikâyet yoluyla İcra Mahkemesi önüne götürülür. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, icra memuruna haczedilemezliği re'sen değerlendirme yetkisinin verilmesinin, hukuka aykırı haciz işlemlerini henüz doğmadan engelleme amacı taşıdığını ve şikâyet yoluna başvuruyu azaltmayı hedeflediğini belirtmektedir. Ayrıca m. 82/1-1 bendi, 6183 sayılı Amme Alacaklarının Tahsil Usulü Hakkında Kanun ve diğer kamu hukuku mevzuatındaki özel haczedilemezlik kurallarıyla sistematik bir köprü kurar.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Borçlu A, geçimini taksi şoförlüğü yaparak sağlamaktadır ve tek malvarlığı mesleğini icra ettiği taksisidir. Alacaklı B'nin talebi üzerine icra memuru, taksiyi haczeder. Bu durumda taksi, İİK m. 82/1-2 kapsamında borçlunun "ekonomik faaliyeti bedeni çalışmasına dayanan mesleğini sürdürebilmesi için gerekli" bir araçtır. Borçlu A'nın, bu hacze karşı icra mahkemesine başvurarak mesleki alet/araç statüsünde haczedilemezlik şikâyetinde bulunması halinde haciz kaldırılacaktır. Ancak bu taksi, aracın kendi satış bedelinden doğan bir borç (örneğin taksinin satın alındığı galeriye olan borç) nedeniyle haczedilmiş olsaydı, istisna kuralı gereği haczi geçerli olacaktı.
(kurmaca senaryo) Alacaklı C, borçlu D'nin üzerine kayıtlı lüks bir yalıyı haczettirmek istemiştir. İcra memuru yalıyı haczetmiş, borçlu D "haline münasip ev" iddiasıyla şikâyet yoluna başvurmuştur. İcra mahkemesince yaptırılan bilirkişi incelemesinde yalının değerinin 30 Milyon TL, borçlunun sosyal ve ekonomik durumuna uygun asgari bir konutun değerinin ise 3 Milyon TL olduğu tespit edilmiştir. Mahkeme, yalının İİK m. 82 ek fıkrası uyarınca satılmasına, elde edilen gelirin 3 Milyon TL'sinin borçluya yeni bir konut alması için bırakılmasına, kalan tutarın dosya borcuna ödenmesine karar verecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlar açısından haciz mahallinde veya ofis ortamında işlem yapılırken en çok tartışılan konu "ev eşyası" ve "haline münasip ev" itirazlarıdır. 2012 yılında icra memuruna "haczinin caiz olup olmadığını değerlendirme" yetkisinin verilmesi, alacaklı vekillerinin haciz taleplerinin icra müdürlüklerince doğrudan reddedilmesi sonucunu doğurmaktadır. Bu ret kararına karşı alacaklı vekilinin şikâyet yoluna başvurması gerekir. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, bilhassa "haline münasip ev" itirazlarında icra müdürünün bizzat kıymet takdiri yapmasının mümkün olmadığını, bu hususun mutlak surette icra mahkemesinde bilirkişi marifetiyle çözümlenmesi gereken derin bir hukuki ihtilaf barındırdığını ifade etmektedir. Ek olarak, haczedilemezlik şikâyetinden feragat ancak haciz işlemi gerçekleştikten sonra yapılabilir; hacizden önceki feragatler (İİK m. 83/a) geçersizdir.
7. Eleştirel Değerlendirme
İİK m. 82'de yer alan haczedilemezlik kuralları, sosyal devlet ilkesinin zorunlu bir tezahürüdür. Ancak, bilhassa "ev eşyası" haczi konusunda 2023 yılında 7445 sayılı Kanun ile yapılan değişiklik, ev içi haczi fiilen ortadan kaldırmıştır. Eski düzende "aynı amaca hizmet eden eşyadan birden fazla varsa biri haczedilebilir" kuralı varken, yeni düzende "ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası" haczedilemez kılınmıştır. Bu durum borçluyu korurken, alacaklının alacağına kavuşma ve borçlu üzerinde psikolojik baskı kurma imkânını zedelemiş, mülkiyet hakkı ile yaşam hakkı arasındaki terazinin kefesini borçlu lehine aşırı ağırlaştırmıştır. Öte yandan, devlet mallarının haczedilemezliği kuralı (m. 82/1-1) özel hukuk kişileri ile devlet arasındaki alacak-borç ilişkilerinde adaletsiz sonuçlar doğurmaktadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, devletin alacağını her türlü yolla (kamu gücüyle) tahsil edebilirken, özel kişinin devletten olan alacağı için devlet mallarına haciz koyamamasının, anayasal eşitlik ve hak arama hürriyeti bakımından ciddi eleştirilere açık olduğunu haklı olarak değerlendirmektedir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)