İcra ve İflas Kanunu Madde 201

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 201. maddesi, alacaklıların eşitliği (pari passu) ilkesini iflasın açılmasından önceki "şüpheli döneme" taşıyarak güvence altına alan özel bir koruma normudur. İİK m. 200, iflas açıldıktan sonraki takas işlemlerini yasaklarken; İİK m. 201, henüz iflas kararı verilmemiş ancak borçlunun fiilen batak (aciz) durumda olduğu evrede kötü niyetle yapılan "takas hazırlıklarını" bertaraf etmeyi amaçlar. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile iflas masasının içini boşaltmaya yönelik kurnazca manevraların önünü kestiğini; müflise borçlu olan bir kişinin, müflisin iflas edeceğini anlayıp piyasadaki değersiz bir alacağı ucuza satın alarak kendi borcuyla takas etmeye çalışmasının engellendiğini ve iflas idaresine bu tür hileli takaslara karşı yargısal bir itiraz hakkı tanındığını ifade etmektedir [1].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• İflasın Açılmasından Evvel: Takasa konu edilecek alacağın ihdas edilme (yaratılma veya devralınma) anının, mahkemenin iflas kararını verdiği tarih ve saatten önceki sürece (şüpheli döneme) denk gelmesidir.
• Aciz Halinde Bulunduğunu Bilerek: Bu maddenin uygulanabilmesi için aranan "kötü niyet" unsurudur. Müflise borçlu olan kişinin, müflisin borçlarını ödeyemez durumda (illikidite veya batık) olduğunu bilmesi veya bilebilecek durumda olmasıdır.
• Masanın Zararına Menfaat Temin Etmek: Müflise olan borcu iflas masasına nakden ödeyip, alacağı ise sıra cetvelinde düşük bir oranla tahsil etmek yerine; bu iki değeri takas ederek borçtan tamamen (haksız bir şekilde) kurtulma iradesidir.
• Alacak İhdas Etmek: Müflise borcu olan kişinin, suni bir hukuki işlemle (çoğunlukla müflisin bir başka alacaklısından alacağını temlik alarak) müflise karşı alacaklı sıfatı kazanmasıdır.
• Mahkemede İtiraz Olunması: Bu hileli takasın kendiliğinden geçersiz (batıl) olmadığı, ancak iflas idaresi tarafından mahkemede ileri sürülecek bir itiraz (veya dava) yoluyla iptal edilebileceği kuralıdır.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 201, doğrudan İİK m. 200 (takas yasakları) ve İİK m. 277 ve devamında düzenlenen "tasarrufun iptali davaları" ile sıkı bir organik bağ içindedir. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, bu maddenin özünde bir iptal davası mantığı taşıdığını; tasarrufun iptali davalarının müflisin aktifini azaltan işlemlere odaklandığını, İİK m. 201'in ise masanın aktifine girecek olan bir "alacak hakkının" kötü niyetli takas yoluyla yok edilmesine karşı getirilmiş spesifik (özel) bir iptal mekanizması olduğunu belirtmektedir [1]. Madde, aynı zamanda Türk Borçlar Kanunu'ndaki takas ve muvazaa hükümlerinin iflas hukukuna özgülenmiş bir yansımasıdır.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Tacir A'nın, mali krize giren ve piyasada çekleri yazılan B firmasına 2.000.000 TL borcu bulunmaktadır. A, iflası yaklaşan B firmasına bu parayı ödememek için bir plan yapar. B firmasının piyasadan alacaklısı olan C şahsını bulur. C'nin B firmasından 2.000.000 TL alacağı vardır ancak iflasta bu parayı alamayacağını bilmektedir. A, C'ye 500.000 TL nakit vererek C'nin 2.000.000 TL'lik alacağını kendisine temlik (devir) alır. Bir ay sonra B firması iflas eder. A, iflas idaresine giderek "Benim B'ye 2.000.000 TL borcum var, ama C'den devraldığım 2.000.000 TL alacağım da var. Bunları takas ediyorum, borcum bitti" der. İflas idaresi, A'nın B'nin aczini bilerek masayı zarara uğratmak için alacak ihdas ettiğini ispatlar ve İİK m. 201 uyarınca takasa mahkemede itiraz eder. Mahkeme takası geçersiz kılar; A, 2.000.000 TL borcunu masaya nakit ödemek zorunda kalır.

(kurmaca senaryo) D şahsı, E A.Ş.'ye olan borcuna karşılık E A.Ş.'nin düzenlediği bazı bonoları iflastan çok önce (E A.Ş. son derece kârlı bir firmayken) ticari bir mal satışı karşılığında devralmıştır. Daha sonra öngörülemeyen bir küresel krizle E A.Ş. iflas eder. D şahsı, elindeki bonoları kendi borcuyla takas etmek ister. İflas idaresi İİK m. 201 kapsamında itiraz etmek istese de, D'nin bu alacağı ihdas ettiği tarihte E A.Ş. "aciz halinde" olmadığından ve ortada kötü niyetle temin edilmiş bir menfaat bulunmadığından takas geçerli sayılır.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatlık pratiğinde, iflas idaresini temsil eden meslektaşların masanın alacaklarını tahsil ederken karşılaştıkları takas savunmalarını mutlak surette detaylı incelemeleri gerekir. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, borçluların iflas masasına karşı ileri sürdükleri "alacağın temliki" sözleşmelerinin tarihlerinin, iflas kararından hemen önceki 1 yıllık şüpheli döneme denk gelip gelmediğinin titizlikle araştırılması gerektiğini; borçlu aleyhine asliye ticaret mahkemesinde açılacak bir "alacak/tahsil" davasında, borçlunun yapacağı takas def'ine karşı davacı iflas idaresinin cevaba cevap (düplik) veya itiraz olarak doğrudan İİK m. 201'i dayanak göstermesinin davanın seyrini masanın lehine çevireceğini meslektaşlara usuli bir strateji olarak önemle hatırlatmaktadır [1].

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 201'in yasa lafzındaki "mahkemede itiraz olunabilir" ibaresi, usul hukuku bakımından ciddi bir belirsizlik ve karmaşa yaratmaktadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, buradaki itirazın bağımsız bir "takasın iptali davası" mı yoksa iflas idaresinin alacağını tahsil etmek için açtığı davada ileri sürülecek basit bir "itiraz/def'i" mi olduğu hususunun kanunda açıkça belirtilmediğini; bu usuli boşluğun mahkemeler arasında farklı uygulamalara yol açtığını eleştirel bir dille ifade etmektedir [1]. Şayet bu, tasarrufun iptali davası (İİK m. 277) karakterindeyse, İİK m. 284'te öngörülen 5 yıllık hak düşürücü sürenin bu itiraz hakkı için de kıyasen uygulanıp uygulanmayacağı yasada belirgin değildir. Söz konusu hileli işlemlerin iflas masasına verdiği ağır zararlar göz önüne alındığında, İİK m. 201'in açıkça bağımsız bir iptal davası türü olarak İİK m. 277 sistematiğine entegre edilmesi hukuk güvenliğinin bir gereğidir.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)