1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 199. maddesi, iflas hukukunda satıcının hakları
ile iflas masasının bütünlüğü arasında yaşanan çatışmayı, kesin ve emredici bir
şekilde iflas masası lehine çözen maddi hukuk normudur. Kural olarak, sözleşme
özgürlüğü çerçevesinde bir satıcı, sattığı malın bedeli ödenmezse sözleşmeyi
feshedip malı geri alma hakkını saklı tutabilir. Ancak iflas kurumu devreye
girdiğinde, borçlunun mamelekine (malvarlığına) fiilen girmiş olan mallar,
alacaklıların eşit ve adil tatmini (pari passu) için oluşturulan iflas masasına
dâhil edilir. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde
ile iflas masasının hacmini daraltacak bireysel geri alma girişimlerini kesin
olarak yasakladığını; borçluya teslim edilmiş malların artık iflas kütlesinin
ayrılmaz bir parçası sayılacağını ve satıcının sözleşmesel fesih/iade
haklarının iflasın kamu düzenine ilişkin yapısı karşısında hükümsüz kalacağını
ifade etmektedir [1].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- Tamam Olmuş Satış: Satım sözleşmesinin hukuken kurulmuş olmasıyla
yetinilmeyip, sözleşmeye konu olan malın ifa amacıyla borçluya (alıcıya) fiilen
teslim edilmiş ve borçlunun zilyetliğine geçmiş olmasıdır.
- Fesih ve Geri Almak Hakkını Muhafaza Etmek: Satıcının, mal bedeli
ödenmediği takdirde sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdireceğine ve malı
aynen geri alabileceğine (istirdat edebileceğine) dair sözleşmeye koyduğu açık
kayıtlardır (örneğin iade şartlı satım veya mülkiyeti muhafaza kayıtları).
- Akti Feshedemez ve Sattığını Geri Alamaz: İflasın açılmasıyla birlikte
satıcının, sözleşmedeki o koruyucu maddeye dayanarak malı iflas dairesinden
geri isteme hakkını mutlak olarak kaybetmesidir. Satıcı artık malın maliki veya
iade alacaklısı sıfatını yitirir, sadece malın ödenmeyen bedeli için masaya
"adi alacaklı" olarak dâhil olabilir.
3. Sistematik İlişkiler
İİK m. 199 hükmü, satıcının geri alma hakkını düzenleyen İİK m. 190 ile tam bir
zıtlık ve tamamlayıcılık ilişkisi içindedir. İİK m. 190'da, mal satılmış ancak
müflisin eline henüz geçmemişse (transit halindeyse) satıcı malı geri
alabilir. Ancak mal müflisin eline ulaştığı (teslim gerçekleştiği) saniye, İİK
m. 199 devreye girer ve geri alma kapısı tamamen kapanır.
Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, bu
maddenin Türk Borçlar Kanunu'ndaki sözleşme serbestisi ilkesine iflas hukukunun
getirdiği en ağır ve dramatik istisnalardan biri olduğunu; borçlar hukukunda
tamamen geçerli olan bir "fesih ve iade" şartının, iflasın kolektif tasfiye
mantığı (İİK m. 184) karşısında etkisiz hale getirildiğini belirtmektedir [1].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) A Makine A.Ş., B fabrikasına 5.000.000 TL değerinde bir
endüstriyel dokuma makinesi satar ve makineyi fabrikaya kurup teslim eder.
Satış sözleşmesinin 7. maddesine göre: "Alıcı B, makine bedelini 6 ay içinde
ödemezse, satıcı A sözleşmeyi tek taraflı feshedip makineyi hiçbir ihtara gerek
kalmaksızın fabrikadan söküp geri alacaktır." B fabrikası bedeli ödeyemeden
iflas eder. Makine iflas masasına dâhil edilir. A firması sözleşmenin 7.
maddesine dayanarak iflas idaresinden makinenin iadesini talep eder. İİK m. 199
uyarınca "teslim gerçekleşmiş" (tamam olmuş) bir satış olduğundan, A firması
akti feshedemez ve makineyi geri alamaz; yalnızca 5.000.000 TL alacağı için
iflas masasına 4. sıradan (adi alacaklı olarak) kaydolur.
(kurmaca senaryo) C Toptancısı, D market zincirine 500 koli gıda ürünü
gönderir. İrsaliyede "Malların bedeli ödenene kadar fesih ve iade hakkımız
saklıdır" yazmaktadır. Mallar D marketinin depolarına indirilir. Ertesi gün D
marketler zincirinin iflası açılır. C toptancısı iflas dairesine gelip
"Malların kolisini bile açmadılar, bedelini de ödemediler, iade şartımız var,
mallarımı geri verin" der. İİK m. 199 amir hükmü gereğince, mallar iflastan
evvel teslim edildiği için geri alınamaz ve iflas masası tarafından diğer
alacaklılara paylaştırılmak üzere satılır.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık pratiğinde, tacir müvekkillere ticari sözleşme hazırlanırken en çok
dikkat edilmesi gereken risk analizi bu maddede yatmaktadır. Talih Uyar, İcra
ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, satıcı vekillerinin, müvekkillerine
"sözleşmedeki fesih ve malı geri alma maddelerine güvenerek" kredili (vadeli)
ve açık hesap mal teslimatı yapmamalarını; alıcının iflası durumunda
sözleşmedeki o süslü maddelerin İİK m. 199 karşısında bir kâğıt parçasından
ibaret kalacağını, bu sebeple büyük montanlı satışlarda mal teslimatından önce
kesinlikle banka teminat mektubu veya muteber bir rehin (ayni teminat)
alınmasının hukuki bir zorunluluk olduğunu meslektaşlara usuli bir önlem olarak
önemle hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
İİK m. 199, iflas masasını zenginleştiren ve diğer alacaklıları koruyan bir
norm olsa da, satıcının anayasal mülkiyet ve sözleşme haklarını ölçüsüz şekilde
sınırlamaktadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, malının
bedelini tahsil edemeyen ve sözleşmeyle kendini güvene almak isteyen dürüst bir
satıcının, sırf malı borçlunun deposuna indirdi diye iflas masası lehine
mülkiyetinden mahrum edilmesinin ve haksız yere adi alacaklı konumuna
düşürülmesinin mülkiyet hakkının özüne dokunduğunu eleştirel bir dille ifade
etmektedir [1]. İsviçre Hukukunda olduğu gibi, usulüne uygun olarak resmi
sicile (örneğin noter onaylı mülkiyeti muhafaza siciline) tescil edilmiş
iade/fesih haklarının, iflas masasına karşı da geçerli sayılacağına dair açık
bir istisnanın yasaya eklenmesi hakkaniyetin gereğidir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 199. maddesi, iflas hukukunda satıcının hakları ile iflas masasının bütünlüğü arasında yaşanan çatışmayı, kesin ve emredici bir şekilde iflas masası lehine çözen maddi hukuk normudur. Kural olarak, sözleşme özgürlüğü çerçevesinde bir satıcı, sattığı malın bedeli ödenmezse sözleşmeyi feshedip malı geri alma hakkını saklı tutabilir. Ancak iflas kurumu devreye girdiğinde, borçlunun mamelekine (malvarlığına) fiilen girmiş olan mallar, alacaklıların eşit ve adil tatmini (pari passu) için oluşturulan iflas masasına dâhil edilir. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile iflas masasının hacmini daraltacak bireysel geri alma girişimlerini kesin olarak yasakladığını; borçluya teslim edilmiş malların artık iflas kütlesinin ayrılmaz bir parçası sayılacağını ve satıcının sözleşmesel fesih/iade haklarının iflasın kamu düzenine ilişkin yapısı karşısında hükümsüz kalacağını ifade etmektedir [1].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
İİK m. 199 hükmü, satıcının geri alma hakkını düzenleyen İİK m. 190 ile tam bir zıtlık ve tamamlayıcılık ilişkisi içindedir. İİK m. 190'da, mal satılmış ancak müflisin eline henüz geçmemişse (transit halindeyse) satıcı malı geri alabilir. Ancak mal müflisin eline ulaştığı (teslim gerçekleştiği) saniye, İİK m. 199 devreye girer ve geri alma kapısı tamamen kapanır. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, bu maddenin Türk Borçlar Kanunu'ndaki sözleşme serbestisi ilkesine iflas hukukunun getirdiği en ağır ve dramatik istisnalardan biri olduğunu; borçlar hukukunda tamamen geçerli olan bir "fesih ve iade" şartının, iflasın kolektif tasfiye mantığı (İİK m. 184) karşısında etkisiz hale getirildiğini belirtmektedir [1].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) A Makine A.Ş., B fabrikasına 5.000.000 TL değerinde bir endüstriyel dokuma makinesi satar ve makineyi fabrikaya kurup teslim eder. Satış sözleşmesinin 7. maddesine göre: "Alıcı B, makine bedelini 6 ay içinde ödemezse, satıcı A sözleşmeyi tek taraflı feshedip makineyi hiçbir ihtara gerek kalmaksızın fabrikadan söküp geri alacaktır." B fabrikası bedeli ödeyemeden iflas eder. Makine iflas masasına dâhil edilir. A firması sözleşmenin 7. maddesine dayanarak iflas idaresinden makinenin iadesini talep eder. İİK m. 199 uyarınca "teslim gerçekleşmiş" (tamam olmuş) bir satış olduğundan, A firması akti feshedemez ve makineyi geri alamaz; yalnızca 5.000.000 TL alacağı için iflas masasına 4. sıradan (adi alacaklı olarak) kaydolur.
(kurmaca senaryo) C Toptancısı, D market zincirine 500 koli gıda ürünü gönderir. İrsaliyede "Malların bedeli ödenene kadar fesih ve iade hakkımız saklıdır" yazmaktadır. Mallar D marketinin depolarına indirilir. Ertesi gün D marketler zincirinin iflası açılır. C toptancısı iflas dairesine gelip "Malların kolisini bile açmadılar, bedelini de ödemediler, iade şartımız var, mallarımı geri verin" der. İİK m. 199 amir hükmü gereğince, mallar iflastan evvel teslim edildiği için geri alınamaz ve iflas masası tarafından diğer alacaklılara paylaştırılmak üzere satılır.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık pratiğinde, tacir müvekkillere ticari sözleşme hazırlanırken en çok dikkat edilmesi gereken risk analizi bu maddede yatmaktadır. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, satıcı vekillerinin, müvekkillerine "sözleşmedeki fesih ve malı geri alma maddelerine güvenerek" kredili (vadeli) ve açık hesap mal teslimatı yapmamalarını; alıcının iflası durumunda sözleşmedeki o süslü maddelerin İİK m. 199 karşısında bir kâğıt parçasından ibaret kalacağını, bu sebeple büyük montanlı satışlarda mal teslimatından önce kesinlikle banka teminat mektubu veya muteber bir rehin (ayni teminat) alınmasının hukuki bir zorunluluk olduğunu meslektaşlara usuli bir önlem olarak önemle hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
İİK m. 199, iflas masasını zenginleştiren ve diğer alacaklıları koruyan bir norm olsa da, satıcının anayasal mülkiyet ve sözleşme haklarını ölçüsüz şekilde sınırlamaktadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, malının bedelini tahsil edemeyen ve sözleşmeyle kendini güvene almak isteyen dürüst bir satıcının, sırf malı borçlunun deposuna indirdi diye iflas masası lehine mülkiyetinden mahrum edilmesinin ve haksız yere adi alacaklı konumuna düşürülmesinin mülkiyet hakkının özüne dokunduğunu eleştirel bir dille ifade etmektedir [1]. İsviçre Hukukunda olduğu gibi, usulüne uygun olarak resmi sicile (örneğin noter onaylı mülkiyeti muhafaza siciline) tescil edilmiş iade/fesih haklarının, iflas masasına karşı da geçerli sayılacağına dair açık bir istisnanın yasaya eklenmesi hakkaniyetin gereğidir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)