İcra ve İflas Kanunu Madde 198

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 198. maddesi, iflasın tasfiye mantığının en temel yansımalarından biri olan "paraya çevirme" kuralını düzenlemektedir. İflas, borçlunun malvarlığının satılarak elde edilen nakdin alacaklılar arasında oransal (garameten) dağıtılmasını amaçlayan külli bir cebri icra yoludur. İflas masasında bir "sıra cetveli" oluşturulabilmesi ve dağıtım yapılabilmesi için, masanın pasifini oluşturan tüm alacakların aynı cinsten, yani "para" cinsinden ifade edilmesi matematiksel ve hukuki bir zorunluluktur. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde [1], kanun koyucunun bu madde ile iflasın doğası gereği bir eşitleme yaptığını; konusu yapma, yapmama, teslim etme veya bir hizmet ifası olan tüm alacakların, iflasın açıldığı an itibarıyla kanun gereği (kendiliğinden) muadil bir para alacağına dönüştüğünü ifade etmektedir. Ancak madde, iflas idaresine masanın menfaatine uygun düşmesi halinde "aynen ifayı" seçme gibi son derece esnek ve stratejik bir istisnai yetki de tanımıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Mevzuu Para Olmayan Alacak: Konusu bir miktar paranın ödenmesi dışında kalan; örneğin bir malın teslimi, bir eserin inşası, bir taşınmazın devri veya belirli bir hizmetin yerine getirilmesi olan edimlerdir.
• Muadil Bir Kıymette Para Alacağına Çevrilme: Konusu para olmayan edimin, iflasın açıldığı gün ve saatteki serbest piyasa (rayiç) değerinin nakdi olarak hesaplanıp, iflas masasına "para alacağı" olarak yazılması işlemidir.
• Aynen İfaya Deruhte Etmek: İflas idaresinin, sözleşmeyi bozup nakdi tazminat (para alacağı) ödemek yerine, müflisin yarım bıraktığı işi veya teslim borcunu iflas masasının imkânlarıyla tamamlamayı (sözleşmeyi ayakta tutmayı) üstlenmesidir.
• Teminat Gösterme: İflas idaresinin aynen ifayı seçmesi üzerine, alacaklının haklı olarak duyduğu güvensizliği gidermek adına masanın malvarlığından bir güvence sunulmasıdır.
• Borçlar Kanunu Hükümlerinin Mahfuzluğu: İİK'nın bu dönüştürücü etkisine karşın, Türk Borçlar Kanunu'nda yer alan ve karşılıklı borç yükleyen sözleşmelerde taraflardan birinin iflası halinde diğer tarafa tanınan özel sözleşmeden dönme veya ifadan kaçınma haklarının saklı tutulmasıdır.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 198, iflasın borçlar üzerindeki etkisini düzenleyen ve borçları muaccel kılan İİK m. 195 ile yapısal bir bütünlük içindedir. İİK m. 195 borçların "zamanını" (vadesini) eşitlerken, İİK m. 198 borçların "cinsini" (para olarak) eşitlemektedir. Her iki maddenin ortak amacı, İİK m. 206'da düzenlenen "sıra cetvelinin" matematiksel olarak oluşturulabilmesidir. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında [1], konusu para olmayan alacakların paraya çevrilmesinin alacaklıların eşitliği (pari passu) ilkesinin zorunlu bir sonucu olduğunu; zira iflas masasında bir alacaklıya buğday, diğerine hizmet, bir başkasına para dağıtılmasının imkânsız olduğunu, ancak iflas idaresinin aynen ifa kararı almasının bu eşitlik kuralının masanın kârlılığı lehine esnetilmesi anlamına geldiğini belirtmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Müflis A firması, iflasından altı ay önce B şahsı ile özel üretim bir yat inşası için sözleşme yapmış ve bedelini peşin almıştır. A firması iflas ettiğinde yatın henüz gövdesi bile yapılmamıştır. B'nin "yatın teslimi" (konusu para olmayan) alacağı, İİK m. 198 uyarınca iflasın açıldığı tarihteki yatın piyasa değerine (örneğin 5.000.000 TL) dönüştürülür. B, yatı aynen talep edemez, iflas masasına 5.000.000 TL'lik para alacağı için kayıt yaptırır ve tasfiye sonunda bu bedeli garameten alır.

(kurmaca senaryo) C İnşaat Şirketi, bir sitenin peyzaj işlerini yapmak üzere D sitesi ile anlaşmıştır. İşin %90'ı bitmişken C İnşaat iflas eder. Kalan %10'luk kısım yapılmazsa, D sitesi iflas masasına karşı devasa bir cezai şart ve tazminat (para alacağı) talebinde bulunacaktır. İflas idaresi, masayı bu büyük borçtan kurtarmak için İİK m. 198'in kendisine tanıdığı yetkiyle "taahhüdün aynen ifasına" karar verir. D sitesinin talebi üzerine iflas dairesi kasasından teminat mektubu gösterilir ve işçi tutularak kalan %10'luk peyzaj işi masa tarafından tamamlanıp D'ye teslim edilir.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatlık pratiğinde, konusu para olmayan alacaklara sahip müvekkillerin iflas masasına kayıt süreçleri ciddi bir değerleme (kıymet takdiri) çalışması gerektirir. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde [1], alacaklı vekillerinin kayıt kabul dilekçelerinde ifa edilmeyen mal veya hizmetin "iflas tarihindeki" güncel değerini bizzat hesaplayarak (gerekirse özel bir uzman raporu ekleyerek) masaya başvurmaları gerektiğini; değerin belirsiz bırakılması veya fahiş hesaplanması halinde iflas idaresinin alacağı tamamen veya kısmen reddedeceğini ve uzun sürecek bir kayıt kabul davasına sebebiyet verileceğini meslektaşlara usuli bir uyarı olarak önemle hatırlatmaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 198 hükmünde yer alan alacağın "muadil bir kıymette para alacağına çevrilmesi" kuralı teorik olarak kusursuz görünse de, uygulamada bu muadil kıymetin kim tarafından ve nasıl belirleneceği ciddi ihtilaflara yol açmaktadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde [1], iflas idarelerinin genellikle teknik değerleme yetkinliğine sahip hukukçulardan oluştuğunu; teslim edilmeyen bir makinenin, bitirilmeyen bir yazılımın veya ifa edilmeyen bir ticari hizmetin iflas günündeki "muadil para değerini" belirlemenin çoğu zaman idarenin boyunu aştığını eleştirel bir dille ifade etmektedir. İflas idaresi ile alacaklının değer üzerinde anlaşamaması halinde zorunlu olarak açılan kayıt kabul davaları tasfiyeyi yıllarca kilitlemektedir. Bu nedenle kanuna, iflas idaresi bünyesinde hızlı ve bağlayıcı bir ön kıymet takdiri yapacak uzman bilirkişi mekanizması eklenmesi usul ekonomisi açısından şarttır.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)