İcra ve İflas Kanunu Madde 191

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 191. maddesi, iflas kararının borçlunun malvarlığı üzerindeki en ağır ve kesin sonucunu düzenleyen; iflas hukukunun omurgasını oluşturan "tasarruf yetkisinin kısıtlanması" kuralıdır. İflasın açılmasıyla birlikte, borçlunun haczi kabil tüm malvarlığı kendiliğinden "iflas masası" adı verilen hukuki bir kütleye dönüşür. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile alacaklıların eşit ve adil tatminini (pari passu) güvence altına aldığını; müflisin fiil ehliyetini (medeni hakları kullanma ehliyetini) bütünüyle kaybetmemekle birlikte, salt masaya giren malları üzerindeki "tasarruf yetkisinin" elinden alındığını ve bu yetkinin iflas idaresine geçtiğini ifade etmektedir. Hüküm, iflas kararının verildiği an ile tasfiyenin son bulduğu an arasında müflis tarafından yapılacak her türlü mal kaçırma veya kayırma girişimine karşı kesin bir set çekmektedir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• İflas Açıldıktan Sonra: Asliye Ticaret Mahkemesinin iflas kararını verdiği tarih, saat ve dakikayı ifade eder. Bu an, tasarruf yetkisinin kaybedildiği kesin milattır.
• Tasarrufun Alacaklılara Karşı Hükümsüzlüğü: Müflisin masaya dâhil bir mal üzerinde yaptığı satım, rehin, bağışlama gibi tasarrufi işlemlerin mutlak butlanla (herkese karşı) geçersiz olması değil; iflas masasına ve alacaklılara karşı "nispi hükümsüz" (geçersiz) sayılmasıdır. Yani işlem iflas masasını bağlamaz.
• İflasın İlanından Evvel Ödenen Poliçe/Senet İstisnası: İflas açılmış olsa dahi, iflas kararı henüz Ticaret Sicil Gazetesi'nde ilan edilmemişse ve bu arada müflis elindeki nakitle vadesi gelen bir kambiyo senedini (bono, poliçe) ödemişse, senedi tahsil eden iyi niyetli hamilin korunması kuralıdır.
• Rücu Hakkını Kullanabilecek Vaziyette Bulunmak: Senedi tahsil eden kişinin, eğer ödeme reddedilseydi (protesto çekerek) kendinden önceki cirantalara başvurma (rücu etme) hakkının bulunmasıdır. Müflis ödeme yaptığı için hamil senedi teslim etmiş ve protesto çekmeyerek rücu hakkını yitirmiştir; bu sebeple kanun, hamilin aldığı paranın iflas idaresince geri istenmesini (istirdadını) yasaklamıştır.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 191, iflas masasını oluşturan İİK m. 184 ve iflas masasının kanuni temsilcisinin iflas idaresi olduğunu belirten İİK m. 226 ile doğrudan bir usuli ve maddi bağ içindedir. Müflisin tasarruf ehliyetini yitirmesi, idarenin temsil yetkisini kazanmasının doğal sonucudur. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, müflisin iflastan sonra yaptığı tasarrufların hükümsüz kılınması için iflas idaresinin İİK m. 277 ve devamında düzenlenen o uzun ve zahmetli "tasarrufun iptali davalarını" açmasına gerek olmadığını; m. 191 uyarınca yapılan işlemlerin kendiliğinden masaya karşı hükümsüz olduğunu ve idarenin sadece bu hükümsüzlüğün tespitini veya malın iadesini talep etmesinin yeterli olduğunu belirtmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Asliye Ticaret Mahkemesi, A A.Ş. hakkında 10 Mayıs günü saat 14:00'te iflas kararı verir. Kararı duruşmada öğrenen şirket yetkilisi, hemen adliyeden çıkıp saat 15:30'da notere giderek şirket adına kayıtlı lüks bir aracı iyi niyetli B şahsına satıp devreder. İİK m. 191/1 uyarınca, iflasın açıldığı saat 14:00'ten sonra yapılan bu devir işlemi, iflas masasına karşı kesin olarak hükümsüzdür. B'nin iyi niyetli olması onu korumaz (üçüncü kişinin iyi niyeti masaya karşı ileri sürülemez). İflas idaresi aracı masaya dâhil edip satar. B ise ödediği bedeli ancak iflas masasına adi alacaklı olarak yazdırabilir.

(kurmaca senaryo) Müflis C'nin iflasına karar verilmiş ancak karar henüz Ticaret Sicili'nde ilan edilmemiştir. Bu boşlukta (açılma ile ilan arasında), müflis C'nin daha önceden keşide ettiği ve piyasada dolaşan bir bonosunun vadesi gelir. Senedin meşru hamili D (iflastan habersizdir), C'nin işyerine gelerek tahsilat yapmak ister. C, kasasındaki parayla senedi öder ve D de senedi C'ye teslim eder. D bu parayı almasaydı, senedi protesto edip önceki ciranta E'ye gidecekti. İflas ilan edildikten sonra iflas idaresi D'ye başvurarak "C iflas etmişti, verdiğimiz parayı masaya iade et" diyemez. İİK m. 191/2 uyarınca iyi niyetli hamil D korunur.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatlık pratiğinde meslektaşların, borçlu veya alacaklı vekili olarak iflas davalarına girdiklerinde mahkemenin "iflasın açılması anını" (saat ve dakika olarak) tutanağa net olarak yazdırmaları son derece hayatidir. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, iflas kararının verildiği gün yapılan tapu veya noter devirlerinde, işlemin iflas kararından dakikalar önce mi yoksa sonra mı yapıldığının malın masada kalıp kalmamasını belirleyeceğini; iflastan sonraki tasarrufların iptali için arabuluculuk veya İİK m. 277 prosedürlerine girmeden doğrudan "hükümsüzlüğün tespiti ve tescil" talepli asliye ticaret davaları açılması gerektiğini meslektaşlara usuli bir strateji olarak önemle hatırlatmaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 191'in ilk fıkrası alacaklıları muazzam bir güçle korurken, ikinci fıkrasında "kambiyo senetlerine (poliçe/bono)" getirilen istisna ticari hayatta ciddi suistimallere zemin hazırlamaktadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, iflas kararının verilmesi ile ilanı arasında bazen haftalar geçebildiğini; iflas ettiğini bilen kötü niyetli bir borçlunun (müflisin), iflas masasına kalacak olan nakit parasını, sırf kayırdığı bazı alacaklılarına (sözde iyi niyetli hamillere) ödeyerek masanın içini boşaltabildiğini eleştirel bir dille ifade etmektedir. Her ne kadar kanun, hamilin protesto ve rücu hakkını yitirmesini engellemek için bu istisnayı getirmiş olsa da, hamilin "iflastan haberdar olmadığını" (iyi niyetini) ispat yükünün iflas idaresine düşmesi idareyi son derece zor durumda bırakmakta, iflasın mutlak dondurucu etkisini delen bu deliğin daha sıkı ispat kurallarına bağlanması gerekmektedir.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)