İcra ve İflas Kanunu Madde 175

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 175. maddesi, iflas takibi tehdidi altında borcu olmadığı hâlde sırf iflas etmekten (ticari mahvından) kurtulmak amacıyla ödeme yapmak zorunda kalan borçluya tanınan son maddi hukuk çaresini, yani "istirdat (geri alım) davasını" düzenlemektedir. İflas takiplerinde ödeme emrine itiraz süresi (genel iflas yolunda yedi, kambiyo iflas yolunda beş gün) son derece kısadır. Bu süreyi haklı veya haksız bir sebeple kaçıran borçlu, itirazsız kesinleşen takip sebebiyle doğrudan Asliye Ticaret Mahkemesinde bir iflas davasıyla ve "depo kararıyla" yüzleşir. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile iflas baskısı ve şantajı altında haksız yere ödeme yapmak mecburiyetinde kalan borçluya, tıpkı genel haciz yolunda olduğu gibi, maddi gerçeği ispatlayarak parasını geri alabileceği bir telafi mekanizması sunduğunu ifade etmektedir [1].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• İflas Takibine İtiraz Etmemesi: Borçlunun, kendisine tebliğ edilen iflas ödeme emrine karşı yasal hak düşürücü süresi içinde icra dairesine veya icra mahkemesine (takibin türüne göre) hiçbir itiraz veya şikâyette bulunmayarak takibin kesinleşmesine sebebiyet vermesidir.
• Borçlu Olmadığı Bir Parayı Ödeyen Kimse: Esasında (maddi hukuk bakımından) böyle bir borcu bulunmamasına rağmen, şeklen kesinleşmiş bir takibin yarattığı "iflas kararı verilmesi" tehlikesini bertaraf etmek amacıyla, cebri icra tehdidi altında icra/mahkeme veznesine ödeme yapan tacirdir.
• Geri Almak Hakkı (İstirdat): Ödenen bu haksız bedelin, genel hükümlere (sebepsiz zenginleşme) dayanılarak alacaklıdan yasal faiziyle birlikte yargı yoluyla geri istenmesi hakkıdır.
• 72. Maddeye Atıf: İstirdat davasının şartları, süresi ve görevli/yetkili mahkemesinin belirlenmesi hususunda genel haciz yolunu düzenleyen İİK m. 72 hükümlerinin iflas yolunda da aynen uygulanacağını gösteren açık yollama kuralıdır.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 175, iflas hukuku ile genel icra hukuku arasındaki maddi hukuk köprülerinden biridir. Madde metni, menfi tespit ve istirdat davasını düzenleyen İİK m. 72'ye açıkça atıf yapmaktadır. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, bu atıf sayesinde genel haciz yolundaki istirdat davası kurallarının (özellikle 1 yıllık hak düşürücü sürenin) iflas yoluyla takipler için de geçerli kılındığını; borçlunun, itirazı kaçırması halinde iflas davası (İİK m. 158) aşamasında depo emrini yerine getirerek iflastan kurtulduktan hemen sonra genel mahkemelerde bu davayı açabileceğini belirtmektedir [1].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Alacaklı A, borçlu B A.Ş. hakkında genel iflas yoluyla takip başlatır. B A.Ş.'nin muhasebe departmanı tebligatı gözden kaçırır ve 7 günlük yasal süre içinde itiraz edilmediği için iflas takibi kesinleşir. A, ticaret mahkemesinde iflas davası açar ve mahkeme B A.Ş. hakkında "2.000.000 TL'nin 7 gün içinde depo edilmesine, aksi halde iflasına" karar verir. Aslında bu borç aylar önce nakden ödenmiş ancak makbuzu alınamamıştır. B A.Ş., sırf şirketin iflas edip kapanmasını engellemek için bu 2.000.000 TL'yi vezneye yeniden (mükerrer olarak) öder ve iflas davası reddedilir. Şirket kurtulduktan sonra B A.Ş., İİK m. 175 ve m. 72 uyarınca, A aleyhine asliye ticaret mahkemesinde "istirdat davası" açarak ticari defterler ve tanık deliliyle haksız tahsil edilen bu parayı geri alır.

(kurmaca senaryo) Alacaklı C, borçlu D firmasına kambiyo senetlerine mahsus iflas yoluyla takip (Örnek No: 12) başlatır. D, senedin sahte olduğunu düşünmesine rağmen 5 günlük sürede itiraz etmez. İflas davası açıldığında D, iflastan kurtulmak için meblağı icra dairesine öder. Paranın C'ye ödenmesinin üzerinden 1,5 yıl geçtikten sonra D, istirdat davası açar. İİK m. 175'in atıf yaptığı m. 72'deki "paranın tamamen ödendiği tarihten itibaren bir yıllık hak düşürücü süre" dolduğu için, D'nin açtığı istirdat davası usulden (süre aşımından) reddedilir.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatlık pratiğinde meslektaşların, borçlu müvekkillerini iflas davasından kurtardıktan sonra yaslanıp dinlenmemeleri, zamanla yarışmaları gerekir. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, avukatların müvekkillerine "şimdi parayı ödeyip şirketin iflasını önleyelim, sonra dava açıp o parayı faiziyle geri alırız" stratejisini uyguladıklarında, İİK m. 72/7 uyarınca paranın icra veznesine ödendiği tarihten itibaren başlayan "1 yıllık hak düşürücü süreyi" asla kaçırmamaları gerektiğini; ayrıca bu davanın icra mahkemesinde değil, genel hükümlere göre Asliye Ticaret Mahkemesinde nispi harç yatırılarak açılması zorunluluğunu meslektaşlara hayati bir kural olarak önemle hatırlatmaktadır [1].

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 175'in, istirdat davasını şartsız biçimde İİK m. 72'nin katı kurallarına bağlaması, iflas gibi psikolojik ve ekonomik olarak çok daha yıkıcı bir tehdit altındaki borçlu açısından adaletsiz sonuçlar doğurabilmektedir. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, haksız bir iflas tehdidiyle (adeta kanuni bir şantajla) cebren tahsilat yapan kötü niyetli bir alacaklıya karşı dava açmak için borçluya yalnızca 1 yıllık çok kısa bir süre (hak düşürücü süre) tanınmasının, borçluyu aşırı mağdur ettiğini; iflasın eşiğinden dönmüş, mali yapısı sarsılmış ve toparlanmaya çalışan bir şirketin bir yıl içinde nispi harç bularak büyük bir istirdat davası açmasının fiilen çok zor olduğunu eleştirel bir dille ifade etmektedir [1]. İflas baskısı altında yapılan ödemelerin geri alınmasında, Türk Borçlar Kanunu'nun sebepsiz zenginleşmeye veya haksız fiile ilişkin daha uzun zamanaşımı sürelerinin (örneğin 2 yıl/10 yıl) kıyasen uygulanmasına olanak tanıyacak yasal bir esneklik getirilmelidir.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)