İcra ve İflas Kanunu Madde 167

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 167. maddesi, ticari hayatın belkemiği olan kıymetli evrakın (kambiyo senetlerinin) tahsilini hızlandırmak ve güvence altına almak amacıyla ihdas edilmiş olan "kambiyo senetlerine mahsus haciz ve iflas yolu"nun giriş kapısıdır. Normal ilamsız icra takiplerinde borçlunun itirazı takibi durdururken ve alacaklıyı uzun mahkeme süreçlerine mahkûm ederken, kambiyo senetlerine özgü bu yolda itiraz takibi kendiliğinden durdurmaz (imza itirazı gibi istisnalar hariç) ve ispat yükü sıkı kurallara bağlanır. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile ticari tedavül yeteneği yüksek olan çek, poliçe ve bonoya (emre muharrer senede) özel bir usuli imtiyaz tanıdığını; bu imtiyazın sadece ödeme emrinin niteliğinde değil, aynı zamanda alacaklının rehin hakkı bulunsa bile rehne başvurma zorunluluğundan muaf tutulmasında kendini gösterdiğini ifade etmektedir [1].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Çek, Poliçe veya Emre Muharrer Senet (Bono): Türk Ticaret Kanunu (TTK) hükümlerine göre şekil şartlarını eksiksiz taşıyan, kayıtsız şartsız bir para borcu ikrarını içeren ve tedavül kabiliyeti olan özel nitelikli kıymetli evraklardır.
• Alacak Rehinle Temin Edilmiş Olsa Bile: İcra hukukumuzun temel kurallarından olan "önce rehne başvurma zorunluluğu"nun (İİK m. 45) kambiyo senetleri lehine kırıldığı açık istisna kuralıdır.
• İflasa Tabi Şahıs: Tacirler veya özel kanunları gereği tacirler gibi iflasa tabi olan borçlulardır.
• Senedin Aslının Eklenmesi: Alacaklının, takibi başlatırken icra müdürlüğüne senedin sadece fotokopisini değil, ıslak imzalı orijinal fiziki nüshasını bizzat teslim etmesi zorunluluğudur.
• Tasdikli Örnek: Borçlu sayısına göre çoğaltılmış ve icra dairesince aslına uygunluğu onaylanmış olan, ödeme emri ile birlikte borçluya gönderilecek senet suretidir.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 167, maddi hukuk boyutuyla doğrudan doğruya Türk Ticaret Kanunu'nun (TTK) kıymetli evrak hukuku prensiplerine göbekten bağlıdır. Zira bir senedin kambiyo senedi vasfı taşıyıp taşımadığı TTK hükümlerine göre belirlenir. Usul boyutuyla ise, genel takip talebini düzenleyen İİK m. 58 ile "önce rehne başvurma kuralını" düzenleyen İİK m. 45 ile sıkı bir diyalog içindedir. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, bu maddenin icra müdürüne normalde sahip olmadığı bir "maddi hukuk denetimi" (senedin vadesinin gelip gelmediği, kambiyo vasfı taşıyıp taşımadığı ve alacaklının yetkili hamil olup olmadığı hususlarında re'sen inceleme) yetkisi ve görevi yüklediğini; bu yönüyle icra müdürünün adeta bir dar yetkili ticaret hakimi gibi hareket ettiğini belirtmektedir [1].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Alacaklı A, borçlu B A.Ş. ile ticari ilişkisi kapsamında 500.000 TL bedelli bir bono (emre muharrer senet) almıştır. Aynı alacak için B A.Ş.'nin bir adet ticari aracı üzerine de A lehine rehin tesis edilmiştir. Vade geldiğinde borç ödenmeyince A, rehni paraya çevirme yoluna gitmek yerine doğrudan bonoya dayanarak "Kambiyo Senetlerine Mahsus Haciz Yoluyla Takip" başlatır. B A.Ş. icra mahkemesine başvurarak "İİK m. 45 gereği önce aracımdaki rehnin paraya çevrilmesi gerekirdi" diyerek şikâyette bulunur. Mahkeme, İİK m. 167'deki "alacak rehinle temin edilmiş olsa bile" şeklindeki emredici lafız gereğince B A.Ş.'nin şikâyetini kesin olarak reddeder.

(kurmaca senaryo) Alacaklı C, borçlu D'nin keşide ettiği çeki UYAP üzerinden taratarak sisteme yükler ve icra dairesinden takip başlatarak ödeme emri gönderilmesini talep eder. Ancak çeki kaybetmekten korktuğu için senedin fiziki "aslını" icra kasasına teslim etmez. İcra müdürü, İİK m. 167/2'nin açık ve emredici hükmü olan "kambiyo senedinin aslını eklemeye mecburdur" kuralı gereğince, senet aslı kasaya teslim edilene kadar takip talebini reddeder ve ödeme emri düzenlemez.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatlık pratiğinde meslektaşların kambiyo takiplerinde en çok titizlenmeleri gereken husus senedin şekil şartları ve ibrazıdır. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, uygulamada bazı icra müdürlerinin iş yoğunluğu sebebiyle senet aslını kasaya almadan sadece UYAP taranmış sureti üzerinden "Örnek No: 10" ödeme emri düzenleyebildiklerini; ancak borçlunun icra mahkemesine yapacağı basit bir şikâyetle (senet aslının kasada olmaması sebebiyle) koskoca takibin iptal edileceğini, bu yüzden avukatların senedin aslını mutlaka tutanakla icra kasasına (kıymetli evrak defterine kaydedilerek) teslim ettiklerinden emin olmaları gerektiğini meslektaşlara hayati bir kural olarak önemle hatırlatmaktadır [1]. Ayrıca takip talebine borçlu sayısı kadar senedin okunaklı fotokopisinin eklenmesi de unutulmamalıdır.

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 167, kambiyo senetlerinin süratle tahsiline yönelik muazzam bir kurguya sahip olsa da, "senedin aslının fiziken icra dairesine verilmesi" zorunluluğu modern çağın dijitalleşme hızıyla çelişmektedir. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, aynı senedin birden fazla icra dosyasına konulmasını (mükerrer tahsilatı) engellemek amacıyla getirilen bu "aslını ekleme" mecburiyetinin, UYAP gibi devasa bir ulusal yargı ağının varlığında artık köhnemiş bir usul olduğunu; milyonlarca liralık çek ve bonoların adliye koridorlarında veya icra kasalarında kaybolma riskinin alacaklıları ciddi şekilde tedirgin ettiğini eleştirel bir dille ifade etmektedir [1]. Karekodlu çeklerin ve elektronik bonoların yaygınlaştığı bir ticari düzende, kıymetli evrakın asıllarının bankalar veya noterler nezdinde elektronik olarak e-blokeye alınıp icra takiplerinin sistem üzerinden (fiziki teslim olmaksızın) yürütüleceği dijital bir reform kanun metnine acilen entegre edilmelidir.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)