İcra ve İflas Kanunu Madde 163

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 163. maddesi, iflas davası sürecinde borçlunun malları üzerine konulan "defter tutulması" (İİK m. 161) adlı muhafaza tedbirinin zaman bakımından sınırlarını ve sona erme hallerini düzenlemektedir. Defter tutma tedbiri, borçluyu mallar üzerinde adeta bir yediemin konumuna sokarak ağır bir teslim yükümlülüğü (İİK m. 162) altına aldığından, bu tedbirin iflas davası boyunca ucu açık bir şekilde sürmesi borçlunun ticari hayatını ve mülkiyet hakkını felce uğratabilir. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde [1], kanun koyucunun bu madde ile mülkiyet hakkının kısıtlanması ile alacaklıların iflas masasını koruma menfaati arasında hassas bir zaman dengesi kurduğunu; defterin hükmünün kural olarak dört ay ile sınırlandırıldığını ve iflas davası uzasa dahi alacaklının aktif bir çaba (temdit talebi) göstermemesi halinde borçlunun üzerindeki bu hukuki baskının kendiliğinden kalkmasını amaçladığını ifade etmektedir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

• Takipte Bulunan Bütün Alacaklılar: İflas talebinde bulunan, davayı açan veya iflas davasına müdahil olarak katılıp muhafaza tedbiri talep eden tüm alacaklıların oluşturduğu topluluktur.
• Defterin İptal Olunması: Alacaklıların borçlu ile sulh olması, borcun ödenmesi veya yapılandırılması (örneğin harici konkordato) gibi sebeplerle kendi hür iradeleriyle (muvafakatleriyle) iflas dairesine başvurarak defter tutma tedbirini kaldırmalarıdır.
• Temdit (Uzatma): Dört aylık yasal sürenin sonu gelmeden evvel, iflas davasına bakan Asliye Ticaret Mahkemesi'nden defter tutma tedbirinin süresinin uzatılmasının talep edilmesi ve mahkemenin bu yönde bir ara karar tesis etmesidir.
• Dört Ay Sonra Kendiliğinden Ortadan Kalkma: Temdit talebinde bulunulmaması veya talebin mahkemece reddedilmesi durumunda, defterin tutulduğu tarihten itibaren tam dört ay geçmesiyle birlikte, iflas memurunun veya mahkemenin başkaca bir işlemine veya kararına gerek kalmaksızın defter tutma tedbirinin hukuki sonuçlarının (İİK m. 162 teslim yükümlülüğünün) yasa gereği (ex lege) düşmesidir.

3. Sistematik İlişkiler

İİK m. 163 hükmü, defter tutma tedbirinin usulünü ve sonuçlarını düzenleyen İİK m. 161 ve m. 162 ile sarsılmaz bir bütünlük içindedir. Bu madde, genel usul hukukundaki ihtiyati haciz kararlarının süresine ilişkin kurallarla (örneğin dava açma süresi geçince ihtiyati haczin düşmesi) kavramsal bir benzerlik taşır. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında [1], bu maddedeki dört aylık sürenin bir "hak düşürücü süre" niteliğinde olduğunu; sürenin geçmesiyle defterin kendiliğinden ortadan kalkmasının, borçluyu İİK m. 162'deki aynen veya kıymetiyle verme şeklindeki ağır cezai ve hukuki sorumluluktan bir anda azat ettiğini ve mallar üzerindeki hukuki korumanın bütünüyle çöktüğünü belirtmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

(kurmaca senaryo) Alacaklı A, borçlu B firması hakkında iflas davası açmış ve mahkeme kararıyla 1 Ocak tarihinde B'nin deposundaki malların defteri tutulmuştur. İflas davası devam ederken, alacaklı A mahkemeden süre uzatımı (temdit) istemeyi unutur. 1 Mayıs tarihi itibarıyla dört aylık süre dolar. Defter tutma kararı İİK m. 163/2 uyarınca kendiliğinden ortadan kalkar. B firması, 5 Mayıs'ta depodaki tüm malları üçüncü bir kişiye satar. Alacaklı A durumu fark edip şikâyetçi olsa da, B firması İİK m. 162 kapsamında sorumlu tutulamaz; zira malları sattığı tarihte üzerinde geçerli bir defter tutma tedbiri bulunmamaktadır.

(kurmaca senaryo) Alacaklı C ve davaya müdahil olan alacaklı D, iflas davası sırasında borçlu E firmasının mallarının defterini tutturmuştur. E firması, nakit akışını düzelterek C ve D ile bir ödeme protokolü imzalar. Protokol gereği E firmasının mallarını satıp ödeme yapması gerekmektedir ancak mallar üzerinde defter tedbiri vardır. C ve D, birlikte iflas dairesine giderek "Alacağımızı yapılandırdık, mallar üzerindeki defterin iptaline razıyız" şeklinde beyanda bulunurlar. İflas memuru, m. 163/1 uyarınca bütün alacaklılar razı olduğu için mahkeme kararına dahi gerek duymaksızın defteri derhal iptal eder.

6. Pratik Uygulama Notları

Avukatlık pratiğinde, iflas davalarını yürüten meslektaşların en sık yaptıkları ölümcül usul hatası "dört aylık süreyi" ofis ajandalarına kaydetmemeleridir. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde [1], ülkemizdeki ticaret mahkemelerinde bir iflas davasının asgari bir yıldan önce sonuçlanmasının neredeyse imkânsız olduğunu; bu nedenle alacaklı vekillerinin defter tutulduğu gün itibarıyla takvime not alarak, dört aylık süre dolmadan en az on beş gün önce ticaret mahkemesine "İİK m. 163/2 gereğince defter hükmünün temdidi (uzatılması)" talepli dilekçeyi mutlaka sunmaları gerektiğini, aksi takdirde iflas davası kazanılsa dahi ortada masaya girecek hiçbir mal bulunamayacağını meslektaşlara hayati bir kural olarak önemle hatırlatmaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

İİK m. 163'te öngörülen "dört aylık" kendiliğinden düşme süresi, günümüz yargı sisteminin yavaşlığı ve ticaret mahkemelerindeki iş yükü göz önüne alındığında son derece gerçek dışı ve alacaklı aleyhine kurgulanmış bir süredir. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde [1], iflas davası gibi karmaşık, bilirkişi incelemelerinin aylarca sürdüğü ve duruşma aralıklarının uzun olduğu bir yargılamada, koruyucu tedbirin sırf dört ay geçti diye kendiliğinden düşmesinin kanun koyucunun yargı pratiğinden ne kadar kopuk olduğunu gösterdiğini; alacaklıyı sürekli mahkemeye dilekçe vererek süreyi uzatmaya mecbur bırakmanın usul ekonomisine de aykırı olduğunu eleştirel bir dille ifade etmektedir. Defter tutma tedbirinin, dört aylık katı bir süreye bağlanmak yerine doğrudan "iflas davasının sonuna kadar" geçerli olacağı, ancak borçlunun haklı sebeplerle mahkemeden iptal isteyebileceği esnek bir modele (HMK ihtiyati tedbir kurallarına benzer şekilde) dönüştürülmesi elzemdir.

Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)