1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 113. maddesi, cebri icra hukukunda kural olarak
alacaklının talebine ve sıkı sürelere (İİK m. 106) bağlı olan "paraya çevirme"
(satış) safhasına, ekonomik zorunluluklar ve hakkaniyet gereği getirilmiş
hayati bir istisnayı düzenlemektedir. Bu madde, malın değerinin korunmasını ve
icra masraflarının asıl alacağı yutmasını engellemeyi hedefleyen bir emniyet
sübabıdır. Madde temelde iki farklı mekanizma öngörür: Birincisi, alacaklının
keyfini beklemek istemeyen borçlunun talebiyle yapılan satış; ikincisi ise
malın niteliği gereği icra memurunun (müdürünün) re'sen (kendiliğinden) karar
verdiği vaktinden evvel satıştır. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun
koyucunun bu hükümle hem borçlunun gereksiz faiz ve yediemin ücreti yükü
altında ezilmesini önlemeyi hem de alacaklının tahsil imkânını, malın çürüyüp
yok olması riskine karşı güvence altına almayı amaçladığını ifade etmektedir
[1].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- Vaktinden Evvel Satış: Normal şartlar altında geçmesi gereken yasal
süreler (örneğin ilan süreleri veya alacaklının 1 yıllık satış isteme süresinin
sonu) beklenmeksizin veya alacaklının satışı talep etme iradesi aranmaksızın
malın derhal paraya çevrilmesidir.
- Borçlunun Talebi: İcra takibinin pasif süjesi olan borçlunun,
haczedilen malının değer kaybetmeden satılarak borcunun tasfiye edilmesi için
icra dairesine başvurarak aktif bir talepte bulunmasıdır.
- Kıymeti Süratle Düşen Mallar: Taze gıda, meyve-sebze, canlı çiçek gibi
fiziksel olarak hızla bozulan (çürüyen) veya modası/teknolojisi çok hızlı
geçen, bekledikçe piyasa değerini yitiren eşyalardır.
- Muhafazası Masraflı Olan Mallar: Canlı hayvanlar (yem ve bakım masrafı
gerektiren), hacimli iş makineleri veya lüks araçlar gibi yediemin otopark/depo
ücretleri kısa sürede kendi değerini aşma tehlikesi taşıyan mallardır.
- İcra Memurunun Kararı: Kıymeti düşen veya masraflı olan mallarda,
tarafların talebine dahi gerek kalmaksızın icra müdürünün kamu gücünü
kullanarak (re'sen) satışı emretme yetkisidir.
3. Sistematik İlişkiler
İİK m. 113, icra hukukunda alacaklının satış talebini ve süreleri düzenleyen
İİK m. 106'nın doğrudan bir istisnasıdır. Ayrıca, muhafaza tedbirlerini ve
giderlerini düzenleyen İİK m. 88 ile kopmaz bir usuli bağ içindedir. Yetişmemiş
mahsullerin satışını yasaklayan İİK m. 112 ile zıt yönlü ama aynı amaca
(ekonomik değeri korumaya) hizmet eden bir sistematik bütünlük oluşturur.
Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, icra
müdürünün re'sen satış kararı verebilmesinin, medeni usul hukukuna hâkim olan
"tasarruf ilkesinin" (tarafların talebiyle bağlılık kuralının) icra hukukundaki
en belirgin istisnalarından biri olduğunu ve bu durumun icra hukukunun kamu
düzenini ilgilendiren ekonomik tasfiye yönünü ortaya koyduğunu belirtmektedir
[1]. Madde, uygulanış biçimi (prosedürü) itibarıyla da sıklıkla pazarlıkla
satışı düzenleyen İİK m. 119 ile birlikte işletilir.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Borçlu A'nın ticari taksisi haczedilerek yediemin
otoparkına çekilmiştir. Alacaklı B, satış masrafını yatırmadığı için aylar
geçmesine rağmen araç otoparkta çürümeye ve her gün yüksek miktarda otopark
ücreti yazmaya devam etmektedir. Bu durumun borcunu katlayarak artırdığını fark
eden borçlu A, alacaklı B'nin hareket geçmesini beklemez. İİK m. 113/1 uyarınca
icra dairesine giderek bizzat satış avansını yatırır ve "aracımın vaktinden
evvel satılmasını talep ediyorum" der. İcra dairesi, alacaklının rızasını
aramaksızın aracı ihaleye çıkarır.
(kurmaca senaryo) Alacaklı C'nin talebiyle borçlu D'nin deposundaki 3 ton yaş
çilek haczedilmiştir. İcra memuru, malların fiziki yapısını görerek bu
çileklerin normal ihale, ilan ve kıymet takdiri itiraz süreleri beklenirse
birkaç gün içinde tamamen çürüyüp çöp (değersiz) olacağını tespit eder. İİK m.
113/2 uyarınca, memur re'sen inisiyatif alarak malların "vaktinden evvel ve
derhal" satılmasına karar verir ve hal komisyoncuları aracılığıyla İİK m. 119
(pazarlık suretiyle) kapsamında aynı gün çilekleri satarak bedelini dosyaya
nakit olarak alır.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada meslektaşların (özellikle borçlu vekillerinin) motorlu araç veya iş
makinesi hacizlerinde İİK m. 113'ü aktif bir savunma ve zararı küçültme aracı
olarak kullanmaları elzemdir. Zira alacaklı taraf çoğu zaman borçluyu
psikolojik baskı altına almak için aracı otoparkta bekletmeyi tercih eder.
Borçlu vekili derhal satış talep ederek bu baskıyı kırmalı ve astronomik
yediemin ücretlerinden müvekkilini korumalıdır. Talih Uyar, İcra ve İflas
Kanunu Şerhi eserinde, icra müdürünün vaktinden evvel satış kararını alırken,
ilan süreleri gibi merasimlere sıkı sıkıya bağlı kalmak zorunda olmadığını,
burada asıl gayenin malın ekonomik değerini kurtarmak olduğunu ve bu tür
satışlarda genellikle "pazarlık suretiyle satış" usulünün benimsenmesinin
hukuka uygun düşeceğini meslektaşlara önemle hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
İİK m. 113 hükmü, yasanın ekonomik rasyonaliteyi merkeze alan vizyoner ve son
derece faydalı bir düzenlemesidir. Ancak, maddenin ikinci fıkrasında icra
memuruna verilen "her zaman karar verebilir" şeklindeki takdir yetkisi,
uygulamada memurların hukuki ve cezai sorumluluktan (şikâyet edilmekten)
korkmaları sebebiyle felç olmuş durumdadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas
Hukuku eserinde, icra memurlarının inisiyatif almaktan çekindikleri için
açıkça çürüyen, bozulan veya masrafı değerini aşan mallarda bile taraflardan
(özellikle alacaklıdan) talep gelmedikçe kılını kıpırdatmadıklarını, bunun
sonucunda milli servetin heba olduğunu eleştirel bir yaklaşımla
değerlendirmektedir [1]. Kanun koyucunun, maddedeki "karar verebilir"
şeklindeki ihtiyari (seçimlik) ifadeyi, "satılmasına derhal karar verir"
şeklinde emredici bir yasal yükümlülüğe dönüştürmesi ve memurları bu işlemi
yaparken doğacak ufak tefek usul hatalarından koruyan güvenceler getirmesi,
maddenin işlevselliğini artırmak adına zorunludur. Ayrıca "kıymeti süratle
düşen mal" tanımına, teknolojik ömrü hızla tükenen elektronik eşyaların ve
bilişim cihazlarının da dâhil olduğu ikincil bir mevzuatla (yönetmelikle)
açıkça vurgulanmalıdır.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
İcra ve İflas Kanunu'nun (İİK) 113. maddesi, cebri icra hukukunda kural olarak alacaklının talebine ve sıkı sürelere (İİK m. 106) bağlı olan "paraya çevirme" (satış) safhasına, ekonomik zorunluluklar ve hakkaniyet gereği getirilmiş hayati bir istisnayı düzenlemektedir. Bu madde, malın değerinin korunmasını ve icra masraflarının asıl alacağı yutmasını engellemeyi hedefleyen bir emniyet sübabıdır. Madde temelde iki farklı mekanizma öngörür: Birincisi, alacaklının keyfini beklemek istemeyen borçlunun talebiyle yapılan satış; ikincisi ise malın niteliği gereği icra memurunun (müdürünün) re'sen (kendiliğinden) karar verdiği vaktinden evvel satıştır. Kuru, İcra ve İflas Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu hükümle hem borçlunun gereksiz faiz ve yediemin ücreti yükü altında ezilmesini önlemeyi hem de alacaklının tahsil imkânını, malın çürüyüp yok olması riskine karşı güvence altına almayı amaçladığını ifade etmektedir [1].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
İİK m. 113, icra hukukunda alacaklının satış talebini ve süreleri düzenleyen İİK m. 106'nın doğrudan bir istisnasıdır. Ayrıca, muhafaza tedbirlerini ve giderlerini düzenleyen İİK m. 88 ile kopmaz bir usuli bağ içindedir. Yetişmemiş mahsullerin satışını yasaklayan İİK m. 112 ile zıt yönlü ama aynı amaca (ekonomik değeri korumaya) hizmet eden bir sistematik bütünlük oluşturur. Pekcanıtez/Atalay/Sungurtekin Özkan, İcra ve İflas Hukuku çalışmasında, icra müdürünün re'sen satış kararı verebilmesinin, medeni usul hukukuna hâkim olan "tasarruf ilkesinin" (tarafların talebiyle bağlılık kuralının) icra hukukundaki en belirgin istisnalarından biri olduğunu ve bu durumun icra hukukunun kamu düzenini ilgilendiren ekonomik tasfiye yönünü ortaya koyduğunu belirtmektedir [1]. Madde, uygulanış biçimi (prosedürü) itibarıyla da sıklıkla pazarlıkla satışı düzenleyen İİK m. 119 ile birlikte işletilir.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Borçlu A'nın ticari taksisi haczedilerek yediemin otoparkına çekilmiştir. Alacaklı B, satış masrafını yatırmadığı için aylar geçmesine rağmen araç otoparkta çürümeye ve her gün yüksek miktarda otopark ücreti yazmaya devam etmektedir. Bu durumun borcunu katlayarak artırdığını fark eden borçlu A, alacaklı B'nin hareket geçmesini beklemez. İİK m. 113/1 uyarınca icra dairesine giderek bizzat satış avansını yatırır ve "aracımın vaktinden evvel satılmasını talep ediyorum" der. İcra dairesi, alacaklının rızasını aramaksızın aracı ihaleye çıkarır.
(kurmaca senaryo) Alacaklı C'nin talebiyle borçlu D'nin deposundaki 3 ton yaş çilek haczedilmiştir. İcra memuru, malların fiziki yapısını görerek bu çileklerin normal ihale, ilan ve kıymet takdiri itiraz süreleri beklenirse birkaç gün içinde tamamen çürüyüp çöp (değersiz) olacağını tespit eder. İİK m. 113/2 uyarınca, memur re'sen inisiyatif alarak malların "vaktinden evvel ve derhal" satılmasına karar verir ve hal komisyoncuları aracılığıyla İİK m. 119 (pazarlık suretiyle) kapsamında aynı gün çilekleri satarak bedelini dosyaya nakit olarak alır.
6. Pratik Uygulama Notları
Uygulamada meslektaşların (özellikle borçlu vekillerinin) motorlu araç veya iş makinesi hacizlerinde İİK m. 113'ü aktif bir savunma ve zararı küçültme aracı olarak kullanmaları elzemdir. Zira alacaklı taraf çoğu zaman borçluyu psikolojik baskı altına almak için aracı otoparkta bekletmeyi tercih eder. Borçlu vekili derhal satış talep ederek bu baskıyı kırmalı ve astronomik yediemin ücretlerinden müvekkilini korumalıdır. Talih Uyar, İcra ve İflas Kanunu Şerhi eserinde, icra müdürünün vaktinden evvel satış kararını alırken, ilan süreleri gibi merasimlere sıkı sıkıya bağlı kalmak zorunda olmadığını, burada asıl gayenin malın ekonomik değerini kurtarmak olduğunu ve bu tür satışlarda genellikle "pazarlık suretiyle satış" usulünün benimsenmesinin hukuka uygun düşeceğini meslektaşlara önemle hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
İİK m. 113 hükmü, yasanın ekonomik rasyonaliteyi merkeze alan vizyoner ve son derece faydalı bir düzenlemesidir. Ancak, maddenin ikinci fıkrasında icra memuruna verilen "her zaman karar verebilir" şeklindeki takdir yetkisi, uygulamada memurların hukuki ve cezai sorumluluktan (şikâyet edilmekten) korkmaları sebebiyle felç olmuş durumdadır. Ejder Yılmaz, İcra ve İflas Hukuku eserinde, icra memurlarının inisiyatif almaktan çekindikleri için açıkça çürüyen, bozulan veya masrafı değerini aşan mallarda bile taraflardan (özellikle alacaklıdan) talep gelmedikçe kılını kıpırdatmadıklarını, bunun sonucunda milli servetin heba olduğunu eleştirel bir yaklaşımla değerlendirmektedir [1]. Kanun koyucunun, maddedeki "karar verebilir" şeklindeki ihtiyari (seçimlik) ifadeyi, "satılmasına derhal karar verir" şeklinde emredici bir yasal yükümlülüğe dönüştürmesi ve memurları bu işlemi yaparken doğacak ufak tefek usul hatalarından koruyan güvenceler getirmesi, maddenin işlevselliğini artırmak adına zorunludur. Ayrıca "kıymeti süratle düşen mal" tanımına, teknolojik ömrü hızla tükenen elektronik eşyaların ve bilişim cihazlarının da dâhil olduğu ikincil bir mevzuatla (yönetmelikle) açıkça vurgulanmalıdır.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)