1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 66. maddesi, davanın tarafları dışında
kalan ancak davanın sonucuyla doğrudan hukuki bağı bulunan üçüncü kişilerin
yargılamaya katılımını sağlayan "Fer'î Müdahale" (Accessory Intervention)
kurumunu düzenlemektedir. Asli müdahalede (HMK m. 65) üçüncü kişi her iki
tarafa karşı bağımsız bir hak iddia ederek kendi davasını açarken; fer'î
müdahalede üçüncü kişi, mevcut taraflardan birinin kazanmasını isteyerek onun
safında (yanında) yargılamaya dâhil olur. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde,
kanun koyucunun bu madde ile üçüncü kişilere, ileride kendilerine rücu
edilmesini önlemek veya kendi hukuki alanlarını korumak amacıyla davanın
gidişatına etki etme imkânı tanıdığını; fer'î müdahilin davada bağımsız bir
"taraf" sıfatı kazanmadığını, yalnızca yanında katıldığı tarafın "yardımcısı"
statüsünde usul işlemleri yapabileceğini savunmaktadır. Madde, maddi gerçeğin
ortaya çıkarılmasına katkı sağlarken aynı zamanda usul ekonomisine (HMK m. 30)
ve çelişik kararların önlenmesi hedefine de hizmet eder.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- Üçüncü Kişi: Asıl davanın davacısı veya davalısı olmayan, yargılamanın
dışındaki gerçek veya tüzel kişidir.
- Davayı Kazanmasında Hukuki Yararı Bulunan Taraf Yanında: Fer'î
müdahalenin en temel (kurucu) şartıdır. Üçüncü kişinin müdahale talebinde
bulunabilmesi için, asıl davayı desteklediği tarafın kazanması halinde kendi
hukuki durumunun korunacak, kaybetmesi halinde ise zarar görecek (örneğin rücu
davasına muhatap olacak) olması gerekir. Salt ekonomik, duygusal veya ahlaki
bir menfaat (yarar) müdahale için yeterli değildir; menfaatin mutlaka hukuki
bir temele dayanması şarttır.
- Ona Yardımcı Olmak Amacıyla: Fer'î müdahilin bağımsız bir taraf
olmadığını, kendi adına asıl davada bir talep sonucu (eda veya tespit)
yaratamayacağını ifade eder. Müdahil, sadece desteklediği tarafın iddia ve
savunmalarını güçlendirecek deliller sunabilir.
- Tahkikat Sona Erinceye Kadar: Müdahale talebinin yapılabileceği azami
zaman sınırıdır. Dilekçeler aşamasında, ön incelemede ve tahkikat (delillerin
toplanıp incelendiği) aşamasında müdahale edilebilir. Ancak sözlü yargılama
aşamasında veya kanun yollarında (istinaf, temyiz) fer'î müdahale talebinde
bulunulamaz.
- Fer'î Müdahil Olarak Yer Almak: Üçüncü kişinin davaya asıl taraf
sıfatıyla değil, desteklediği tarafın iradesine ve usuli durumuna tabi olan
bağımlı (fer'î) bir statüde katılmasıdır.
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 66, "Davanın İhbarı" kurumunu düzenleyen HMK m. 61 ile doğrudan bir
sebep-sonuç ilişkisi içindedir. Çoğu zaman davanın kendisine ihbar edildiği
kişi, HMK m. 63'teki seçimlik hakkını kullanarak davaya fer'î müdahil olur.
Ancak müdahale için ihbar şart değildir; üçüncü kişi davayı kendiliğinden
öğrenip de müdahil olabilir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku
çalışmasında, fer'î müdahilin usuli durumunun, HMK m. 68'de düzenlenen
"müdahilin işlemleri" ve HMK m. 69'da düzenlenen "müdahalenin etkisi"
kurallarıyla sınırlandırıldığını; müdahilin, yanında katıldığı tarafın açık
iradesiyle çelişen (örneğin tarafın kabul etmediği bir iddiayı ikrar eden)
işlemleri yapamayacağını ve tarafın tasarruf yetkisine giren (feragat, sulh
gibi) işlemlerde bulunamayacağını belirtmektedir [1].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Kiralayan ev sahibi (A), asıl kiracı (B) aleyhine kira
sözleşmesine aykırılık ve tahliye davası açmıştır. Asıl kiracı (B),
sözleşmedeki alt kiralama yetkisine dayanarak evi (C)'ye kiralamıştır (alt
kiracı). Alt kiracı (C), ev sahibi (A)'nın davayı kazanıp asıl kiracı (B)'yi
tahliye etmesi halinde, alt kira sözleşmesinin doğası gereği kendisinin de
evden çıkarılacağını (hukuki yararını) öngörerek; asıl davada asıl kiracı
(B)'nin yanında davaya HMK m. 66 uyarınca fer'î müdahil olarak katılmış ve
tahliye şartlarının oluşmadığına dair deliller sunmuştur.
(kurmaca senaryo) İş sahibi (X), kendisine ait binanın asansör yapım işini
yüklenici (Y)'ye vermiş, yüklenici (Y) de motor tedarikini alt taşeron (Z)'den
sağlamıştır. Asansörün arızalanması üzerine iş sahibi (X), yüklenici (Y)'ye
tazminat davası açmıştır. Alt taşeron (Z), yüklenici (Y)'nin bu davayı
kaybetmesi halinde ödediği tazminatı kendisine rücu edeceğini bildiği için,
kendi motorunun sağlam olduğunu ispatlamak ve rücu tehdidini önlemek adına,
tahkikat aşaması bitmeden davalı (Y) yanında fer'î müdahil olarak davaya dâhil
olmuştur.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık mesleği pratiğinde, fer'î müdahale talepleri stratejik bir zamanlama
ve hukuki temellendirme gerektirir. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması
çalışmasında, meslektaşların fer'î müdahale dilekçesinde "hukuki yarar"
unsurunu çok somut delillerle (sözleşme, rücu ihtimali vb.) açıklamaları
gerektiğini; salt "davayı yakından takip etmek istiyoruz" şeklindeki soyut
taleplerin mahkemece reddedileceğini hatırlatmaktadır [1]. Ayrıca, fer'î
müdahil bağımsız bir taraf olmadığı için, asıl tarafın kararı temyiz veya
istinaf etmemesi halinde (asıl taraf hükme razı olmuşsa), müdahilin tek başına
kanun yoluna başvurma hakkının bulunmadığı, bu nedenle müdahil vekilinin asıl
taraf vekiliyle sürekli koordinasyon içinde çalışmasının usuli bir zorunluluk
olduğu unutulmamalıdır.
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 66'da aranan "hukuki yarar" kavramının uygulamadaki dar yorumu doktrinde
sıklıkla eleştirilmektedir. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi
eserinde, mahkemelerin hukuki yarar ile ekonomik yarar arasındaki ayrımı
gereğinden fazla katılaştırdığını; ticari hayatta birçok ekonomik menfaatin
doğrudan hukuki sonuçlar doğurduğunu, bu bağlamda üçüncü kişilerin müdahale
taleplerinin kolayca reddedilmesinin, onları ileride açılacak rücu davalarında
savunmasız bıraktığını eleştirel bir dille ifade etmektedir [1].
Bunun yanında, Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde,
maddedeki "tahkikat sona erinceye kadar" şeklindeki zamansal sınırlandırmanın
modern usul hukuku ihtiyaçlarını karşılamadığını vurgulamaktadır. Özellikle
istinaf mahkemelerinin de (gerektiğinde) tahkikat yapabilen vakıa mahkemeleri
olduğu göz önüne alındığında, ilk derece mahkemesinde müdahale fırsatı
bulamayan (veya haberi olmayan) üçüncü kişilerin, istinaf aşamasında da fer'î
müdahil olabilmelerinin önünün açılması gerektiği; kanun koyucunun bu katı
tahkikat sınırını istinaf kanun yolunu da kapsayacak şekilde esnetmesinin adil
yargılanma hakkına daha uygun olacağı savunulmaktadır [1].
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 66. maddesi, davanın tarafları dışında kalan ancak davanın sonucuyla doğrudan hukuki bağı bulunan üçüncü kişilerin yargılamaya katılımını sağlayan "Fer'î Müdahale" (Accessory Intervention) kurumunu düzenlemektedir. Asli müdahalede (HMK m. 65) üçüncü kişi her iki tarafa karşı bağımsız bir hak iddia ederek kendi davasını açarken; fer'î müdahalede üçüncü kişi, mevcut taraflardan birinin kazanmasını isteyerek onun safında (yanında) yargılamaya dâhil olur. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile üçüncü kişilere, ileride kendilerine rücu edilmesini önlemek veya kendi hukuki alanlarını korumak amacıyla davanın gidişatına etki etme imkânı tanıdığını; fer'î müdahilin davada bağımsız bir "taraf" sıfatı kazanmadığını, yalnızca yanında katıldığı tarafın "yardımcısı" statüsünde usul işlemleri yapabileceğini savunmaktadır. Madde, maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasına katkı sağlarken aynı zamanda usul ekonomisine (HMK m. 30) ve çelişik kararların önlenmesi hedefine de hizmet eder.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 66, "Davanın İhbarı" kurumunu düzenleyen HMK m. 61 ile doğrudan bir sebep-sonuç ilişkisi içindedir. Çoğu zaman davanın kendisine ihbar edildiği kişi, HMK m. 63'teki seçimlik hakkını kullanarak davaya fer'î müdahil olur. Ancak müdahale için ihbar şart değildir; üçüncü kişi davayı kendiliğinden öğrenip de müdahil olabilir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, fer'î müdahilin usuli durumunun, HMK m. 68'de düzenlenen "müdahilin işlemleri" ve HMK m. 69'da düzenlenen "müdahalenin etkisi" kurallarıyla sınırlandırıldığını; müdahilin, yanında katıldığı tarafın açık iradesiyle çelişen (örneğin tarafın kabul etmediği bir iddiayı ikrar eden) işlemleri yapamayacağını ve tarafın tasarruf yetkisine giren (feragat, sulh gibi) işlemlerde bulunamayacağını belirtmektedir [1].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Kiralayan ev sahibi (A), asıl kiracı (B) aleyhine kira sözleşmesine aykırılık ve tahliye davası açmıştır. Asıl kiracı (B), sözleşmedeki alt kiralama yetkisine dayanarak evi (C)'ye kiralamıştır (alt kiracı). Alt kiracı (C), ev sahibi (A)'nın davayı kazanıp asıl kiracı (B)'yi tahliye etmesi halinde, alt kira sözleşmesinin doğası gereği kendisinin de evden çıkarılacağını (hukuki yararını) öngörerek; asıl davada asıl kiracı (B)'nin yanında davaya HMK m. 66 uyarınca fer'î müdahil olarak katılmış ve tahliye şartlarının oluşmadığına dair deliller sunmuştur.
(kurmaca senaryo) İş sahibi (X), kendisine ait binanın asansör yapım işini yüklenici (Y)'ye vermiş, yüklenici (Y) de motor tedarikini alt taşeron (Z)'den sağlamıştır. Asansörün arızalanması üzerine iş sahibi (X), yüklenici (Y)'ye tazminat davası açmıştır. Alt taşeron (Z), yüklenici (Y)'nin bu davayı kaybetmesi halinde ödediği tazminatı kendisine rücu edeceğini bildiği için, kendi motorunun sağlam olduğunu ispatlamak ve rücu tehdidini önlemek adına, tahkikat aşaması bitmeden davalı (Y) yanında fer'î müdahil olarak davaya dâhil olmuştur.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık mesleği pratiğinde, fer'î müdahale talepleri stratejik bir zamanlama ve hukuki temellendirme gerektirir. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların fer'î müdahale dilekçesinde "hukuki yarar" unsurunu çok somut delillerle (sözleşme, rücu ihtimali vb.) açıklamaları gerektiğini; salt "davayı yakından takip etmek istiyoruz" şeklindeki soyut taleplerin mahkemece reddedileceğini hatırlatmaktadır [1]. Ayrıca, fer'î müdahil bağımsız bir taraf olmadığı için, asıl tarafın kararı temyiz veya istinaf etmemesi halinde (asıl taraf hükme razı olmuşsa), müdahilin tek başına kanun yoluna başvurma hakkının bulunmadığı, bu nedenle müdahil vekilinin asıl taraf vekiliyle sürekli koordinasyon içinde çalışmasının usuli bir zorunluluk olduğu unutulmamalıdır.
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 66'da aranan "hukuki yarar" kavramının uygulamadaki dar yorumu doktrinde sıklıkla eleştirilmektedir. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, mahkemelerin hukuki yarar ile ekonomik yarar arasındaki ayrımı gereğinden fazla katılaştırdığını; ticari hayatta birçok ekonomik menfaatin doğrudan hukuki sonuçlar doğurduğunu, bu bağlamda üçüncü kişilerin müdahale taleplerinin kolayca reddedilmesinin, onları ileride açılacak rücu davalarında savunmasız bıraktığını eleştirel bir dille ifade etmektedir [1].
Bunun yanında, Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, maddedeki "tahkikat sona erinceye kadar" şeklindeki zamansal sınırlandırmanın modern usul hukuku ihtiyaçlarını karşılamadığını vurgulamaktadır. Özellikle istinaf mahkemelerinin de (gerektiğinde) tahkikat yapabilen vakıa mahkemeleri olduğu göz önüne alındığında, ilk derece mahkemesinde müdahale fırsatı bulamayan (veya haberi olmayan) üçüncü kişilerin, istinaf aşamasında da fer'î müdahil olabilmelerinin önünün açılması gerektiği; kanun koyucunun bu katı tahkikat sınırını istinaf kanun yolunu da kapsayacak şekilde esnetmesinin adil yargılanma hakkına daha uygun olacağı savunulmaktadır [1].
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)