1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 64. maddesi, davanın ihbarı kurumunun (HMK
m. 61) varlık sebebini ve hukuki yaptırımını düzenleyen kilit bir normdur. HMK
m. 61 uyarınca üçüncü kişiye yapılan ihbarın salt bir "haber verme" işleminden
ibaret olmadığını, asıl davada verilecek kararın ileride açılacak rücu
davasında ihbar edilen üçüncü kişiyi nasıl bağlayacağını gösterir. Kuru,
Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile ihbar kurumunun
asıl amacı olan "kötü yönetim def'inin (exceptio male gesti processus)
önlenmesi" ilkesini kanunlaştırdığını; ihbar edilen kişinin asıl davaya
katılmasa dahi, ileride kendisine karşı açılacak rücu davasında "Sen asıl
davayı kötü yönettin, iyi savunsaydın kaybetmezdin, bu yüzden zararı bana
yansıtamazsın" şeklinde bir savunma yapmasının kural olarak engellendiğini
savunmaktadır. Madde, bu bağlayıcı etkiyi, müdahalenin etkisini düzenleyen HMK
m. 69'a atıf (kıyas) yaparak kurmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- İhbar Edilen Davada Verilen Hüküm: Asıl davanın tarafları arasında
görülen ve sonucunda ihbarda bulunan tarafın kaybettiği, bu kayıp nedeniyle de
üçüncü kişiye rücu etme (zararı yansıtma) hakkının doğduğu nihai mahkeme
kararıdır.
- İhbar Eden Kişiye Etkisi (Müdahale Etkisi): Asıl davadaki kararın,
ileride ihbar eden ile ihbar edilen arasında görülecek rücu davasında "maddi
anlamda kesin hüküm" olmamakla birlikte, güçlü bir "bağlayıcılık (tespit)
etkisi" yaratmasıdır.
- 69 uncu Maddenin İkinci Fıkrasının Kıyasen Uygulanması: HMK m. 64'ün
kalbini oluşturan bu atıf uyarınca; asıl davada verilen hüküm rücu davasında
ihbar edilene karşı kesin delil teşkil eder. Ancak HMK m. 69/2'deki istisnalar
ihbar edilen için de geçerlidir. İhbar edilen kişi; ihbarın zamanında
yapılmaması nedeniyle davaya geç katıldığını, ihbar edenin tutumu yüzünden
iddia ve savunmalarını sunamadığını veya ihbar edenin ağır kusuru/kötüniyeti
sebebiyle asıl davanın kaybedildiğini ispatlarsa bu bağlayıcı etkiden (müdahale
etkisinden) kurtulabilir.
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 64, davanın ihbarı (HMK m. 61-63) ile fer'i müdahale (HMK m. 66-69)
müesseseleri arasındaki en güçlü dogmatik köprüdür. Pekcanıtez/Atalay/Özekes,
Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 64'ün ihbar ile müdahaleyi sonuçları
itibarıyla eşitlediğini; kendisine usulüne uygun ihbar yapılan kişinin davaya
(fer'i müdahil olarak) katılıp katılmamasının sonucun bağlayıcılığı açısından
bir fark yaratmadığını, her iki ihtimalde de "müdahale etkisinin" doğacağını
belirtmektedir. Ayrıca bu madde, Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) düzenlenen
"satım sözleşmesinde zapttan sorumluluk" ve "kefalet sözleşmesinde rücu" gibi
maddi hukuk ilişkilerinde, zararın üçüncü kişiye yansıtılabilmesinin usuli
teminatını oluşturur.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Davacı (A), galerici (B)'den aldığı aracın kusurlu çıkması
üzerine (B)'ye bedel iadesi davası açmıştır. Galerici (B), davayı kaybederse
zararı üretici (C)'ye rücu edeceğini düşünerek durumu derhal (C)'ye ihbar
etmiştir. Üretici (C) davaya katılmamış ve davayı galerici (B) kaybetmiştir.
Galerici (B), ödediği bedeli rücu etmek için üretici (C)'ye karşı ikinci bir
dava açmıştır. HMK m. 64 (ve yollamasıyla m. 69/2) uyarınca, üretici (C) rücu
davasında "Araç aslında kusurlu değildi, sen ilk davada bunu ispatlayamadın"
savunmasını yapamaz; zira ilk mahkemenin "aracın kusurlu olduğuna" dair tespiti
(müdahale etkisi) (C)'yi bağlar.
(kurmaca senaryo) Bir inşaat sözleşmesinde alt yüklenici (Y), sözleşmeye
aykırılık davasında asıl işveren (X) tarafından dava edilmiştir. (Y), davayı
kaybederse zararı malzeme tedarikçisi (Z)'ye rücu edecektir. Ancak (Y), davayı
tedarikçi (Z)'ye sözlü yargılama (son duruşma) aşamasında, tahkikat tamamen
bittikten sonra ihbar etmiştir. (Y) davayı kaybetmiş ve (Z)'ye rücu davası
açmıştır. Tedarikçi (Z), HMK m. 64 yollamasıyla HMK m. 69/2'deki istisnaya
dayanarak; "İhbar bana o kadar geç yapıldı ki, asıl davaya katılıp delil
(malzemelerin sağlam olduğuna dair laboratuvar raporu) sunma imkânım elimden
alındı" savunmasını yapar. Mahkeme bu savunmayı haklı bulur ve (Z), ilk davanın
bağlayıcı (müdahale) etkisinden kurtulur.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık mesleği pratiğinde, HMK m. 64 hükmü, ihbarın zamanlamasını avukatın
mesleki sorumluluğu (malpraktis) açısından hayati bir konuma taşır. Sungurtekin
Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların ihbarı mutlaka davanın
ilk aşamalarında (dilekçeler veya ön inceleme aşamasında) yapmaları
gerektiğini; ihbarın geciktirilmesi halinde, üçüncü kişinin HMK m. 69/2'deki
"katılma imkânından yoksun bırakıldım" istisnasına sığınarak rücu davasından
kolayca sıyrılabileceğini ve bu durumda asıl davayı kaybeden müvekkilin
zararının doğrudan avukatın ihmaline fatura edilebileceğini usuli ve stratejik
bir kural olarak hatırlatmaktadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 64'ün kaleme alınış biçimi, usul hukukunun öngörülebilirliği ve açıklığı
ilkesi bağlamında doktrinde haklı eleştirilere maruz kalmaktadır. Ejder Yılmaz,
Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, ihbarın etkisi gibi davanın
sonucunu ve üçüncü kişilerin malvarlığını doğrudan sarsan bu denli önemli bir
hukuki müeyyidenin, kanun metninde açıkça yazılmak yerine "69 uncu maddenin
ikinci fıkrası kıyasen uygulanır" şeklinde kısa bir atıfla (yollamayla)
geçiştirilmesini eleştirmektedir. Yazar, norm yapma tekniği açısından, ihbarın
doğuracağı sonuçların ve bu sonuçlardan kurtulma hallerinin, ihbar edilenin
durumu göz önüne alınarak bizzat HMK m. 64 metni içinde tafsilatlı olarak
düzenlenmesi gerektiğini ifade etmektedir.
Ayrıca, Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, maddedeki
kurgunun ihbar edilen kişi üzerinde yarattığı ağır baskıya dikkat çekmektedir.
Fer'i müdahale kurumunda üçüncü kişi davaya kendi iradesiyle katılırken;
ihbarda, üçüncü kişi hiç katılmadığı, masrafını yapmadığı ve tanımadığı bir
davanın sonucuna sırf kendisine bir bildirim yapıldı diye tahammül etmek
zorunda bırakılmaktadır. Yazar, davaya hiç katılmamış olan ihbar edilene
"müdahale etkisinin" aynen uygulanmasının hak arama hürriyeti ve adil
yargılanma hakkı sınırlarını zorladığını, kanun koyucunun hiç değilse davaya
katılmayan ihbar edilenler için bağlayıcılık eşiğini (ispat yükünü) daha
dengeli bir seviyeye çekmesi gerektiğini savunmaktadır.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 64. maddesi, davanın ihbarı kurumunun (HMK m. 61) varlık sebebini ve hukuki yaptırımını düzenleyen kilit bir normdur. HMK m. 61 uyarınca üçüncü kişiye yapılan ihbarın salt bir "haber verme" işleminden ibaret olmadığını, asıl davada verilecek kararın ileride açılacak rücu davasında ihbar edilen üçüncü kişiyi nasıl bağlayacağını gösterir. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile ihbar kurumunun asıl amacı olan "kötü yönetim def'inin (exceptio male gesti processus) önlenmesi" ilkesini kanunlaştırdığını; ihbar edilen kişinin asıl davaya katılmasa dahi, ileride kendisine karşı açılacak rücu davasında "Sen asıl davayı kötü yönettin, iyi savunsaydın kaybetmezdin, bu yüzden zararı bana yansıtamazsın" şeklinde bir savunma yapmasının kural olarak engellendiğini savunmaktadır. Madde, bu bağlayıcı etkiyi, müdahalenin etkisini düzenleyen HMK m. 69'a atıf (kıyas) yaparak kurmuştur.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 64, davanın ihbarı (HMK m. 61-63) ile fer'i müdahale (HMK m. 66-69) müesseseleri arasındaki en güçlü dogmatik köprüdür. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 64'ün ihbar ile müdahaleyi sonuçları itibarıyla eşitlediğini; kendisine usulüne uygun ihbar yapılan kişinin davaya (fer'i müdahil olarak) katılıp katılmamasının sonucun bağlayıcılığı açısından bir fark yaratmadığını, her iki ihtimalde de "müdahale etkisinin" doğacağını belirtmektedir. Ayrıca bu madde, Türk Borçlar Kanunu'nda (TBK) düzenlenen "satım sözleşmesinde zapttan sorumluluk" ve "kefalet sözleşmesinde rücu" gibi maddi hukuk ilişkilerinde, zararın üçüncü kişiye yansıtılabilmesinin usuli teminatını oluşturur.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Davacı (A), galerici (B)'den aldığı aracın kusurlu çıkması üzerine (B)'ye bedel iadesi davası açmıştır. Galerici (B), davayı kaybederse zararı üretici (C)'ye rücu edeceğini düşünerek durumu derhal (C)'ye ihbar etmiştir. Üretici (C) davaya katılmamış ve davayı galerici (B) kaybetmiştir. Galerici (B), ödediği bedeli rücu etmek için üretici (C)'ye karşı ikinci bir dava açmıştır. HMK m. 64 (ve yollamasıyla m. 69/2) uyarınca, üretici (C) rücu davasında "Araç aslında kusurlu değildi, sen ilk davada bunu ispatlayamadın" savunmasını yapamaz; zira ilk mahkemenin "aracın kusurlu olduğuna" dair tespiti (müdahale etkisi) (C)'yi bağlar.
(kurmaca senaryo) Bir inşaat sözleşmesinde alt yüklenici (Y), sözleşmeye aykırılık davasında asıl işveren (X) tarafından dava edilmiştir. (Y), davayı kaybederse zararı malzeme tedarikçisi (Z)'ye rücu edecektir. Ancak (Y), davayı tedarikçi (Z)'ye sözlü yargılama (son duruşma) aşamasında, tahkikat tamamen bittikten sonra ihbar etmiştir. (Y) davayı kaybetmiş ve (Z)'ye rücu davası açmıştır. Tedarikçi (Z), HMK m. 64 yollamasıyla HMK m. 69/2'deki istisnaya dayanarak; "İhbar bana o kadar geç yapıldı ki, asıl davaya katılıp delil (malzemelerin sağlam olduğuna dair laboratuvar raporu) sunma imkânım elimden alındı" savunmasını yapar. Mahkeme bu savunmayı haklı bulur ve (Z), ilk davanın bağlayıcı (müdahale) etkisinden kurtulur.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık mesleği pratiğinde, HMK m. 64 hükmü, ihbarın zamanlamasını avukatın mesleki sorumluluğu (malpraktis) açısından hayati bir konuma taşır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların ihbarı mutlaka davanın ilk aşamalarında (dilekçeler veya ön inceleme aşamasında) yapmaları gerektiğini; ihbarın geciktirilmesi halinde, üçüncü kişinin HMK m. 69/2'deki "katılma imkânından yoksun bırakıldım" istisnasına sığınarak rücu davasından kolayca sıyrılabileceğini ve bu durumda asıl davayı kaybeden müvekkilin zararının doğrudan avukatın ihmaline fatura edilebileceğini usuli ve stratejik bir kural olarak hatırlatmaktadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 64'ün kaleme alınış biçimi, usul hukukunun öngörülebilirliği ve açıklığı ilkesi bağlamında doktrinde haklı eleştirilere maruz kalmaktadır. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, ihbarın etkisi gibi davanın sonucunu ve üçüncü kişilerin malvarlığını doğrudan sarsan bu denli önemli bir hukuki müeyyidenin, kanun metninde açıkça yazılmak yerine "69 uncu maddenin ikinci fıkrası kıyasen uygulanır" şeklinde kısa bir atıfla (yollamayla) geçiştirilmesini eleştirmektedir. Yazar, norm yapma tekniği açısından, ihbarın doğuracağı sonuçların ve bu sonuçlardan kurtulma hallerinin, ihbar edilenin durumu göz önüne alınarak bizzat HMK m. 64 metni içinde tafsilatlı olarak düzenlenmesi gerektiğini ifade etmektedir.
Ayrıca, Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, maddedeki kurgunun ihbar edilen kişi üzerinde yarattığı ağır baskıya dikkat çekmektedir. Fer'i müdahale kurumunda üçüncü kişi davaya kendi iradesiyle katılırken; ihbarda, üçüncü kişi hiç katılmadığı, masrafını yapmadığı ve tanımadığı bir davanın sonucuna sırf kendisine bir bildirim yapıldı diye tahammül etmek zorunda bırakılmaktadır. Yazar, davaya hiç katılmamış olan ihbar edilene "müdahale etkisinin" aynen uygulanmasının hak arama hürriyeti ve adil yargılanma hakkı sınırlarını zorladığını, kanun koyucunun hiç değilse davaya katılmayan ihbar edilenler için bağlayıcılık eşiğini (ispat yükünü) daha dengeli bir seviyeye çekmesi gerektiğini savunmaktadır.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)