1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 22. maddesi, bir önceki madde olan HMK m.
21'de sebepleri (görevsizlik, yetkisizlik, fiili engeller vb.) gösterilen
"yargı yeri belirlenmesi (merci tayini)" sürecinde, uyuşmazlığı çözecek olan
üst mahkemenin (inceleme yerinin) neresi olacağını belirleyen hiyerarşik ve
teşkilat hukukuna ilişkin bir usul normudur. Mülga 1086 sayılı HUMK döneminde
merci tayini incelemeleri istisnasız olarak Yargıtay tarafından yapılmaktaydı.
Ancak 6100 sayılı HMK ile Bölge Adliye Mahkemelerinin (BAM - İstinaf) faaliyete
geçmesiyle birlikte usul sistematiği köklü bir revizyona uğramıştır. Kuru,
Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile merci tayini
uyuşmazlıklarının çözümünü kural olarak Bölge Adliye Mahkemelerine devrederek
Yargıtay'ın iş yükünü hafifletmeyi ve mahalli uyuşmazlıkların kendi coğrafi üst
yargı merciinde daha hızlı çözülmesini sağlayarak usul ekonomisi ilkesini
hayata geçirmeyi hedeflediğini savunmaktadır. Madde, ilk derece mahkemeleri ile
istinaf mahkemeleri arasındaki negatif uyuşmazlıkların çözüm adreslerini dikey
bir hiyerarşiyle paylaştırmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- İnceleme Yeri: HMK m. 21'de sayılan sebeplerden biri gerçekleştiğinde,
hangi mahkemenin görevli veya yetkili olduğuna dair kesin ve nihai kararı
verecek olan yüksek dereceli mahkemedir.
- İlk Derece Mahkemeleri İçin Bölge Adliye Mahkemeleri: Aynı Bölge Adliye
Mahkemesinin yargı çevresi içinde kalan iki ilk derece mahkemesi (örneğin İzmir
Asliye Hukuk ile İzmir Sulh Hukuk veya Karşıyaka Asliye Hukuk ile Menemen
Asliye Hukuk) arasındaki görev veya yetki uyuşmazlıklarını o yerin bağlı olduğu
Bölge Adliye Mahkemesinin (İstinaf) çözeceğini ifade eder.
- Bölge Adliye Mahkemeleri İçin Yargıtay: İki farklı Bölge Adliye
Mahkemesi (örneğin Ankara BAM ile İstanbul BAM) arasında bir görev veya yetki
uyuşmazlığı çıkması halinde, bu ihtilafın en üst derece mahkemesi olan Yargıtay
tarafından çözüleceğini belirten kuraldır.
- İlgisine Göre Belirlenme: Uyuşmazlığa düşen mahkemelerin coğrafi veya
derecesel konumuna (aynı yargı çevresinde olup olmadıklarına) bakılarak,
inceleme yerinin BAM veya Yargıtay olarak tespit edilmesidir.
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 22, bir yargı yeri belirlenmesi triyosunun (üçlüsünün) merkezinde yer
alır. HMK m. 21 (sebepler) ile başlayan süreç, HMK m. 22 (inceleme yeri) ile
adresi bulur ve HMK m. 23 (inceleme usulü) ile tamamlanır.
Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 22'nin
doğrudan doğruya 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye
Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun ile dogmatik bir
entegrasyon içinde olduğunu; inceleme yerinin belirlenmesinde teşkilat
yasasındaki yargı çevrelerinin ve coğrafi haritalandırmanın usul hukukuna
doğrudan etki ettiğini belirtmektedir. Bu madde ayrıca, mahkemelerin
yetkisizlik ve görevsizlik kararlarının kesinleşmesini düzenleyen genel usul
kurallarıyla (HMK m. 20) doğrudan bağlantılıdır.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Ankara (Merkez) Asliye Hukuk Mahkemesi ile Gölbaşı (Ankara)
Asliye Hukuk Mahkemesi arasında bir taşınmazın sınırları konusunda olumsuz
yetki uyuşmazlığı (HMK m. 21/1-ç) çıkmış ve her iki mahkemenin yetkisizlik
kararı taraflarca istinaf edilmeyerek kesinleşmiştir. Her iki ilk derece
mahkemesi de Ankara Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresine dâhil olduğundan,
HMK m. 22/1 amir hükmü gereğince merci tayini incelemesi (hangi mahkemenin
yetkili olduğunun belirlenmesi) işlemi Ankara Bölge Adliye Mahkemesinin ilgili
hukuk dairesi tarafından yapılacaktır.
(kurmaca senaryo) İzmir'deki bir uyuşmazlıkta ilk derece mahkemesinin kararı
istinaf edilmiş, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi bu uyuşmazlığın aslında idari
yargının veya farklı bir özel yargı yolunun alanına girdiğini yahut başka bir
bölgenin yetkisinde olduğunu iddia etmiştir. Benzer bir uyuşmazlıkta İstanbul
Bölge Adliye Mahkemesi de zıt yönde bir karar vererek bir görev/yetki karmaşası
yaratmıştır. Bölge Adliye Mahkemelerinin kendi aralarındaki bu merci tayini
ihtiyacında, inceleme yeri HMK m. 22/1'in son cümlesi uyarınca mutlak surette
Yargıtay olacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık ve mahkeme pratiğinde, uyuşmazlığa düşen ilk derece mahkemelerinin
"farklı Bölge Adliye Mahkemeleri yargı çevresinde" bulunduğu durumlarda
(örneğin ihtilaf Ankara Asliye Hukuk ile İstanbul Asliye Hukuk arasındaysa),
dosyanın yanlış üst mahkemeye gönderilmesi süreci aylarca uzatmaktadır.
Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların merci
tayini talebinde bulunurken uyuşmazlığa düşen iki mahkemenin bağlı olduğu BAM
yargı çevrelerini 5235 sayılı Kanun çerçevesinde dikkatle incelemeleri
gerektiğini; şayet iki mahkeme farklı BAM bölgelerindeyse, "ilgisine göre"
kuralı gereği merci tayininin Yargıtay tarafından yapılacağının gözetilerek
talebin doğrudan Yargıtay'a iletilmek üzere yapılması gerektiğini usuli bir
kural ve strateji olarak hatırlatmaktadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 22, istinaf mahkemelerinin usul sistemine dâhil edilmesiyle ortaya çıkan
hiyerarşik tabloyu düzenlerken, kanunlaştırma tekniği bakımından muğlak
ifadeler barındırmaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi
eserinde, maddedeki "ilgisine göre bölge adliye mahkemesince veya Yargıtayca
belirlenir" ifadesinin, uyuşmazlığın farklı Bölge Adliye Mahkemesi
çevrelerindeki iki ilk derece mahkemesi arasında çıkması durumunda (örneğin
Trabzon ile Antalya mahkemeleri arasında) hangi üst mahkemenin yetkili
olacağını kanun lafzında açıkça ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde
belirtmediğini; bunun ancak yargısal içtihatlar ve teorik çıkarımlarla
(Yargıtay olacağı yönünde) doldurulabildiğini, oysa usul kurallarının yoruma
mahal vermeyecek açıklıkta olması gerektiğini eleştirel bir dille ifade
etmektedir.
Benzer şekilde, Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, merci
tayini incelemesinin Bölge Adliye Mahkemelerine bırakılmasının teorik olarak
Yargıtay'ın iş yükünü azaltma amacı taşıdığını, ancak uygulamada aynı
derecedeki BAM hukuk daireleri arasında dahi (örneğin Ankara BAM 1. Hukuk
Dairesi ile 2. Hukuk Dairesi arasında) görev uyuşmazlıkları çıkabildiğini;
yasanın bu "aynı BAM içindeki daireler arası görev uyuşmazlıklarının" nerede
inceleneceğini (BAM Başkanlar Kurulunda mı yoksa Yargıtay'da mı) m. 22 metninde
netleştirmemesinin usul ekonomisi ve hukuki güvenlik ilkelerini zedelediğini
vurgulamaktadır. Yasa koyucunun inceleme yeri kurallarını daha kazuistik
(ayrıntılı) bir yaklaşımla revize etmesi elzemdir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 22. maddesi, bir önceki madde olan HMK m. 21'de sebepleri (görevsizlik, yetkisizlik, fiili engeller vb.) gösterilen "yargı yeri belirlenmesi (merci tayini)" sürecinde, uyuşmazlığı çözecek olan üst mahkemenin (inceleme yerinin) neresi olacağını belirleyen hiyerarşik ve teşkilat hukukuna ilişkin bir usul normudur. Mülga 1086 sayılı HUMK döneminde merci tayini incelemeleri istisnasız olarak Yargıtay tarafından yapılmaktaydı. Ancak 6100 sayılı HMK ile Bölge Adliye Mahkemelerinin (BAM - İstinaf) faaliyete geçmesiyle birlikte usul sistematiği köklü bir revizyona uğramıştır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile merci tayini uyuşmazlıklarının çözümünü kural olarak Bölge Adliye Mahkemelerine devrederek Yargıtay'ın iş yükünü hafifletmeyi ve mahalli uyuşmazlıkların kendi coğrafi üst yargı merciinde daha hızlı çözülmesini sağlayarak usul ekonomisi ilkesini hayata geçirmeyi hedeflediğini savunmaktadır. Madde, ilk derece mahkemeleri ile istinaf mahkemeleri arasındaki negatif uyuşmazlıkların çözüm adreslerini dikey bir hiyerarşiyle paylaştırmıştır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 22, bir yargı yeri belirlenmesi triyosunun (üçlüsünün) merkezinde yer alır. HMK m. 21 (sebepler) ile başlayan süreç, HMK m. 22 (inceleme yeri) ile adresi bulur ve HMK m. 23 (inceleme usulü) ile tamamlanır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 22'nin doğrudan doğruya 5235 sayılı Adlî Yargı İlk Derece Mahkemeleri ile Bölge Adliye Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yetkileri Hakkında Kanun ile dogmatik bir entegrasyon içinde olduğunu; inceleme yerinin belirlenmesinde teşkilat yasasındaki yargı çevrelerinin ve coğrafi haritalandırmanın usul hukukuna doğrudan etki ettiğini belirtmektedir. Bu madde ayrıca, mahkemelerin yetkisizlik ve görevsizlik kararlarının kesinleşmesini düzenleyen genel usul kurallarıyla (HMK m. 20) doğrudan bağlantılıdır.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Ankara (Merkez) Asliye Hukuk Mahkemesi ile Gölbaşı (Ankara) Asliye Hukuk Mahkemesi arasında bir taşınmazın sınırları konusunda olumsuz yetki uyuşmazlığı (HMK m. 21/1-ç) çıkmış ve her iki mahkemenin yetkisizlik kararı taraflarca istinaf edilmeyerek kesinleşmiştir. Her iki ilk derece mahkemesi de Ankara Bölge Adliye Mahkemesinin yargı çevresine dâhil olduğundan, HMK m. 22/1 amir hükmü gereğince merci tayini incelemesi (hangi mahkemenin yetkili olduğunun belirlenmesi) işlemi Ankara Bölge Adliye Mahkemesinin ilgili hukuk dairesi tarafından yapılacaktır.
(kurmaca senaryo) İzmir'deki bir uyuşmazlıkta ilk derece mahkemesinin kararı istinaf edilmiş, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi bu uyuşmazlığın aslında idari yargının veya farklı bir özel yargı yolunun alanına girdiğini yahut başka bir bölgenin yetkisinde olduğunu iddia etmiştir. Benzer bir uyuşmazlıkta İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi de zıt yönde bir karar vererek bir görev/yetki karmaşası yaratmıştır. Bölge Adliye Mahkemelerinin kendi aralarındaki bu merci tayini ihtiyacında, inceleme yeri HMK m. 22/1'in son cümlesi uyarınca mutlak surette Yargıtay olacaktır.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık ve mahkeme pratiğinde, uyuşmazlığa düşen ilk derece mahkemelerinin "farklı Bölge Adliye Mahkemeleri yargı çevresinde" bulunduğu durumlarda (örneğin ihtilaf Ankara Asliye Hukuk ile İstanbul Asliye Hukuk arasındaysa), dosyanın yanlış üst mahkemeye gönderilmesi süreci aylarca uzatmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların merci tayini talebinde bulunurken uyuşmazlığa düşen iki mahkemenin bağlı olduğu BAM yargı çevrelerini 5235 sayılı Kanun çerçevesinde dikkatle incelemeleri gerektiğini; şayet iki mahkeme farklı BAM bölgelerindeyse, "ilgisine göre" kuralı gereği merci tayininin Yargıtay tarafından yapılacağının gözetilerek talebin doğrudan Yargıtay'a iletilmek üzere yapılması gerektiğini usuli bir kural ve strateji olarak hatırlatmaktadır.
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 22, istinaf mahkemelerinin usul sistemine dâhil edilmesiyle ortaya çıkan hiyerarşik tabloyu düzenlerken, kanunlaştırma tekniği bakımından muğlak ifadeler barındırmaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, maddedeki "ilgisine göre bölge adliye mahkemesince veya Yargıtayca belirlenir" ifadesinin, uyuşmazlığın farklı Bölge Adliye Mahkemesi çevrelerindeki iki ilk derece mahkemesi arasında çıkması durumunda (örneğin Trabzon ile Antalya mahkemeleri arasında) hangi üst mahkemenin yetkili olacağını kanun lafzında açıkça ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde belirtmediğini; bunun ancak yargısal içtihatlar ve teorik çıkarımlarla (Yargıtay olacağı yönünde) doldurulabildiğini, oysa usul kurallarının yoruma mahal vermeyecek açıklıkta olması gerektiğini eleştirel bir dille ifade etmektedir.
Benzer şekilde, Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, merci tayini incelemesinin Bölge Adliye Mahkemelerine bırakılmasının teorik olarak Yargıtay'ın iş yükünü azaltma amacı taşıdığını, ancak uygulamada aynı derecedeki BAM hukuk daireleri arasında dahi (örneğin Ankara BAM 1. Hukuk Dairesi ile 2. Hukuk Dairesi arasında) görev uyuşmazlıkları çıkabildiğini; yasanın bu "aynı BAM içindeki daireler arası görev uyuşmazlıklarının" nerede inceleneceğini (BAM Başkanlar Kurulunda mı yoksa Yargıtay'da mı) m. 22 metninde netleştirmemesinin usul ekonomisi ve hukuki güvenlik ilkelerini zedelediğini vurgulamaktadır. Yasa koyucunun inceleme yeri kurallarını daha kazuistik (ayrıntılı) bir yaklaşımla revize etmesi elzemdir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)