Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 218

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 218. maddesi, usul hukukunda maddi gerçeğin araştırılması ilkesi ile belgelerin fiziki güvenliğinin ve usul ekonomisinin dengelendiği özel bir inceleme usulünü kurala bağlamaktadır. Kural olarak tarafların dayandıkları belgeleri mahkemeye bizzat sunmaları veya aslını ibraz etmeleri gerekse de, bazı belgelerin hacmi, niteliği veya saklandıkları yerin hassasiyeti bu kuralın uygulanmasını fiilen imkânsız veya tehlikeli kılabilir. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, mahkemeye getirilmesi sakıncalı veya imkânsız olan belgelerde hâkimin veya bilirkişinin delile bizzat giderek inceleme yapmasının, yargılamaya hâkim olan "doğrudanlık (vasıtasızlık)" ilkesinin en somut ve güçlü görünümlerinden biri olduğunu görüşünü savunmaktadır. Madde, belge incelemesini mahkeme salonundan çıkarıp belgenin bulunduğu mahalle taşıyarak, adaletin fiziksel engellere takılmasını önlemekte ve emre itaatsizlik hâlinde kolluk gücünü devreye sokan sert bir yaptırım mekanizması öngörmektedir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan ve yerinde inceleme rejiminin çerçevesini çizen temel usul hukuku kavramları şunlardır:

• Getirilmesi Zor veya Sakıncalı Olan Belge: Ağırlığı veya hacmi sebebiyle adliyeye taşınması fiziken çok zor olan (örneğin devasa fabrika sicil kayıtları, ciltlerce ticari defter) veya dışarı çıkarılması hâlinde yıpranma, kaybolma, bozulma tehlikesi bulunan (tarihi evraklar, devlet arşivlerindeki hassas belgeler) ispat araçlarıdır.
• Yerinde İnceleme: Keşif usulüne benzer şekilde, belgenin bizzat bulunduğu kuruma, ofise veya arşive gidilerek hâkim veya bilirkişi marifetiyle incelenmesidir.
• Disiplin Para Cezası ve Giderlere Mahkûmiyet: İncelemeye haklı bir neden olmaksızın engel olan kişiye (belgeyi saklayan veya kapıyı açmayan kişiye) hâkim tarafından kesilen, 500 TL'den 5.000 TL'ye kadar (her yıl güncellenen) usuli yaptırımdır.
• Zor Kullanılması: Engel olunması hâlinde incelemenin kolluk kuvvetleri (polis/jandarma) marifetiyle kilitlerin kırılması veya kapıların açılması suretiyle zorla yapılmasıdır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, "zor kullanma" yetkisinin konut dokunulmazlığı, mülkiyet ve ticari sır gibi temel haklara doğrudan bir müdahale niteliği taşıdığı için, bu yetkinin ancak belgenin uyuşmazlığın çözümünde vazgeçilmez (hayati) bir öneme sahip olması durumunda ölçülülük ilkesi gözetilerek uygulanması gerektiğini belirtmektedir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 218 hükmü, usul hukukunun deliller bölümünde yer alan "Mahkemece Belge Aslının İstenmesi" (HMK m. 216) ve "Belge İbrazı Zorunluluğu" (HMK m. 220-221) kurallarının istisnai ve tamamlayıcı bir infaz yöntemidir. Belge adliyeye gelemiyorsa, mahkeme belgeye gider. Ayrıca bu işlem, niteliği itibarıyla HMK m. 288'de düzenlenen "Keşif" kurumunun belgelere uyarlanmış özel bir versiyonudur. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, bu hükmün keşif kurallarıyla belge ibrazı yükümlülüklerinin bir sentezi olduğunu ve hâkime adeta bir icra müdürü gibi zor kullanma yetkisi vererek anayasal ispat hakkını güvence altına aldığını değerlendirmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Bir iş davasında işçinin geriye dönük 10 yıllık puantaj (mesai) kayıtlarının incelenmesi gerekmektedir. İşveren şirket, bu kayıtların binlerce sayfadan oluşan ciltli devasa defterler olduğunu ve adliyeye taşınmasının imkânsız olduğunu beyan etmiştir. Mahkeme, HMK m. 218/1 uyarınca bir mali müşavir bilirkişiyi görevlendirerek, belgelerin şirketin arşivinde "yerinde incelenmesine" ve sadece davayla ilgili kısımların fotokopilerinin/tutanaklarının mahkemeye sunulmasına karar vermiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: Davacı vakıf, uyuşmazlık konusu olan ve Vakıflar Genel Müdürlüğü müzesinde cam fanus içinde korunan asırlık bir vakıf senedinin (vakfiyenin) fotokopisini dosyaya sunmuştur. Davalı fotokopiye itiraz etmiştir. Orijinal belgenin adliyeye getirilmesi rutubet ve fiziki riskler sebebiyle "sakıncalı" olduğundan, hâkim bizzat müzeye giderek sunulan örnek ile fanus içindeki asıl belgeyi karşılaştırmış ve durumu tutanağa bağlamıştır.
• (kurmaca senaryo) 3: Şirket ortaklığından çıkma davasında, şirketin muhasebe departmanında yapılacak yerinde inceleme için bilirkişi şirkete gitmiştir. Ancak şirket yetkilisi "ticari sırlarımız var, defterleri göstermem" diyerek odayı kilitlemiş ve incelemeye haklı bir sebep olmaksızın engel olmuştur. Hâkim, HMK m. 218/2 uyarınca şirket yetkilisi aleyhine disiplin para cezasına hükmetmiş ve incelemenin polis refakatinde (zor kullanılarak) yapılmasına karar vermiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir usul hukukçusu olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en kritik uyarım; şirketler hukuku veya ticari davalarda karşı tarafın "bu belgeleri adliyeye getiremeyiz, binlerce sayfa" şeklindeki itirazlarını HMK m. 218 kozunu kullanarak savuşturmalarıdır. Belgenin getirilmemesi yargılamayı durdurmaz, incelemeyi oraya taşır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin özellikle hacimli ticari defterlerin veya sunucularda yer alan dijital log kayıtlarının adliyeye fiziken taşınmasının yaratacağı tahribatı önlemek adına m. 218 gereğince "yerinde inceleme" talep etmelerinin yargılamayı hızlandıracağını ve usul ekonomisine büyük katkı sağlayacağını hatırlatmaktadır. Ayrıca yerinde inceleme kararı verildiğinde, avukat olarak o incelemeye (keşfe) bizzat katılarak tutanağa beyanlarınızı geçirmeniz mesleki kontrol açısından çok önemlidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 218/2'de hâkime tanınan emre itaatsizlik hâlinde "zor kullanma" yetkisi, modern hukuk devleti ilkeleri bakımından gerekli olsa da, maddenin lafzı bu zor kullanmanın usul ve sınırlarını belirleme noktasında oldukça sığdır. Özel bir şirketin arşivine polisle girilip evrak araştırılması, CMK anlamında bir arama ve el koyma işlemine benzemekte olup ticari sırların ifşası riskini barındırmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, hâkime tanınan zor kullanma yetkisinin kolluk kuvvetleri aracılığıyla icra edilirken, hedeflenen belge dışındaki diğer alakasız ticari sırlar üzerinde keyfi bir inceleme (fishing expedition - delil avcılığı) yapılmasına karşı kanunda yeterli koruyucu çerçevenin bulunmadığını; bu yetkinin mutlaka "ticari sırların korunması" (HMK m. 330) hükümleriyle koordineli çalışacak detaylı bir alt düzenlemeye kavuşturulması gerektiğini eleştirel bir dille ortaya koymaktadır. Güç kullanımı, ispat hakkı ile mahremiyet arasında orantılı bir şekilde uygulanmalıdır.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)