Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 217

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 217. maddesi, yargılama makamının maddi gerçeğe ulaşmak için ihtiyaç duyduğu "belge aslının" güvenli bir şekilde uyuşmazlık dosyasına kazandırılmasını ve bu süreçte belgeyi elinde bulunduran kişi veya kurumların ticari ya da hukuki mağduriyet yaşamasını engelleyen bir denge ve usul normudur. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, belgenin aslının incelenmesinin zorunlu olduğu hâllerde, belgeyi mahkemeye teslim etmekle yükümlü olan kişilerin (veya üçüncü kişi kurumların) idari ve hukuki işleyişlerinin aksamaması için kanun koyucunun yerel (aracı) mahkeme onaylı bir suret mekanizması ihdas ettiğini görüşünü savunmaktadır [1]. Bu kural, ispat faaliyetinin kamu gücü ile yürütülmesini sağlarken mülkiyet ve muhafaza haklarını da teminat altına alır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan ve belge asıllarının el değiştirmesi sürecini şekillendiren temel usul hukuku kavramları şunlardır:

• Belgenin Aslı: İspat hukukunda incelemeye (örneğin sahtelik incelemesine) elverişli olan, üzerinde ıslak imza veya mühür bulunan kök metindir.
• Bulunduğu Yer Asliye Mahkemesi Tarafından Onaylanarak Gönderilmesi: Belgenin aslı ile mahkeme mühürlü kopyasının yer değiştirdiği "hukuki trampa" işlemidir. Kanun koyucu, işlemi yapan yerdeki asliye mahkemelerini (görevli mahkeme sıfatıyla olmasa da idari bir aracı makam sıfatıyla) bu devir teslim işlemi için yetkilendirmiştir.
• Aslı Gibi Hüküm İfade Etmesi: Belge aslını teslim eden kişiye mahkemece verilen onaylı örneğin kazandığı hukuki statüdür. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, mahkemece onaylanan bu suretin salt geçici bir fotokopi olmadığını, belge sahibinin diğer hukuki işlemlerinde (örneğin vergi denetimlerinde, icra takiplerinde veya başka bir davada) belgenin kök aslı ile eşdeğer mutlak bir ispat gücüne kavuştuğunu belirtmektedir [1].

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 217 hükmü, doğrudan doğruya "Mahkemece Belge Aslının İstenmesi" (HMK m. 216) ve "Üçüncü Kişilerin Belge İbrazı Zorunluluğu" (HMK m. 221) maddeleriyle organik bir bütünlük teşkil eder. Bu madde, m. 216 ve m. 221'in fiili uygulama (infaz) yöntemini göstermektedir. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, bu maddenin, belgeyi ibrazdan kaçınmak isteyen kurumların "belgenin aslına iç idari işleyişimiz için ihtiyacımız var, veremeyiz" şeklindeki klasik mazeretlerini hukuken çürüttüğünü ve delillerin toplanması aşamasını ciddi anlamda kolaylaştırdığını değerlendirmektedir [1].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Ankara'da görülen bir alacak davasında mahkeme, uyuşmazlık konusu teminat mektubunun aslını elinde bulunduran İzmir'deki bir banka şubesinden belgenin aslını talep etmiştir. Banka, kurum içi denetim kuralları gereği belge aslını doğrudan kargolamak yerine İzmir Nöbetçi Asliye Hukuk Mahkemesi'ne götürmüştür. Mahkeme kalemi, belgenin mühürlü bir örneğini onaylayarak bankaya teslim etmiş ve belge aslını güvenli yollarla Ankara'daki mahkemeye (asıl dosyaya) göndermiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: Davada taraf olmayan (üçüncü kişi konumundaki) bir anonim şirket, mali kayıtlarına esas teşkil eden gümrük faturasının aslını İstanbul'daki mahkemeye sunmak zorundadır. Şirket yetkilisi, bağlı bulunduğu yer asliye mahkemesine başvurarak faturanın aslını teslim etmiş, karşılığında mahkeme mühürlü ve onaylı suretini almıştır. HMK m. 217/2 uyarınca bu suret, şirkete Maliye Bakanlığı müfettişlerince yapılacak vergi denetimlerinde "fatura aslı" statüsünde kabul edilecek ve şirketi idari para cezasından koruyacaktır.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir uygulayıcı olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en hayati uyarım; mahkemeden üçüncü kişi kurumlara (bankalar, hastaneler, şirketler) "belge aslının ibrazı" için müzekkere yazdırırken, müzekkere metninin sonuna muhakkak "Belgenin aslını göndermekten imtina eden kurumun, HMK m. 217 uyarınca bulunduğu yer asliye mahkemesinden onaylı suretini alarak aslını gönderebileceğinin ihtarına" ibaresini ekletmeleridir. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, bankaların veya resmî kurumların belge asıllarını adi postada veya kargoda kaybolma riski nedeniyle doğrudan yargılamayı yapan mahkemeye göndermekten haklı olarak çekindiklerini, bu sebeple belgenin teslim edileceği veya kurumun bulunduğu yerdeki yerel asliye mahkemesi aracılığıyla bu işlemin yapılmasının, evrakın usulüne uygun zincirle nakledilmesi bakımından en güvenli (malpraktis ve kayıp riskinden arınmış) yol olduğunu hatırlatmaktadır [1].

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 217'nin öngördüğü yerel mahkeme üzerinden evrak aslı trampa etme usulü, kâğıt tabanlı klasik yargılamanın bir mirasıdır. Ancak UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) altyapısının kurumlar arası tam entegrasyon sağladığı bir teknoloji çağında, belgenin aslının fiziki olarak adliye koridorlarında ve posta servislerinde dolaştırılması ciddi bir zaman ve emek kaybı yaratmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, e-imza, KEP (Kayıtlı Elektronik Posta) ve kurumsal UYAP portallarının yaygınlaştığı günümüz yargı sisteminde, belgenin aslının fiziki olarak mahkemeler arası postalanmasının ve mühürlü fotokopilerle uğraşılmasının arkaik (çağ dışı) bir usul kuralı olarak kaldığını; belgeyi elinde bulunduran kurumun (özellikle bankalar veya resmî daireler) belgeyi kurum içi yüksek çözünürlüklü tarayıcılarla elektronik ortama aktarıp "kurumsal güvenli elektronik imzayla" UYAP üzerinden asıl mahkemeye göndermesinin doğrudan yeterli kabul edilmesi gerektiğini isabetli bir dille eleştirmektedir [1]. Sadece ıslak imza sahteliği iddiası bulunan istisnai durumlarda fiziki evrak celbine başvurulmalıdır.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)