Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 216

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 216. maddesi, medeni usul hukukunda ispat faaliyetinin güvenliğini ve ispat araçlarının muhafazasını düzenleyen kilit bir usul kuralıdır. Uygulamada taraflar, kaybolma veya yıpranma riskine karşı dava ve cevap dilekçesi ekinde belgelerin genellikle suretlerini (fotokopilerini) sunarlar. Ancak maddi gerçeğin araştırılması ilkesi gereğince, uyuşmazlığın çözümünde şüpheye mahal bırakmamak adına belgenin aslının incelenmesi zorunlu hâle gelebilir. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, kural olarak yargılamanın belgelerin asılları üzerinden yürütülmesinin esas olduğunu, ancak usul ekonomisi ve pratik fayda gereği örneği sunulan belgelerin, mahkemece şüphe duyulması veya karşı tarafın talep etmesi hâlinde ibrazının zorunlu kılındığını görüşünü savunmaktadır. Madde, belgenin aslının mahkemeye getirtilmesi, güvence altına alınması ve mülkiyet hakkı gereği sahibine iade edilmesi süreçlerini usuli bir disipline bağlamaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan ve belge ibraz rejimini şekillendiren temel kavramlar şunlardır:

• Belgenin Aslı: Üzerinde ıslak imza, mühür veya parmak izi bulunan, hukuki işlemin doğduğu ilk (kök) nüshadır.
• Belgenin Sadece Örneğinin Verilmesi: Onaysız fotokopilerin veya taranmış dijital çıktıların dosyaya sunulmasıdır.
• Kendiliğinden (Resen) İsteme: Karşı taraf fotokopiye itiraz etmese dahi, hâkimin belgenin görsel veya fiziki bütünlüğünden (örneğin silinti veya kazıntı şüphesinden) yola çıkarak asıl belgeyi bizzat talep etme yetkisidir.
• Onanmış Örnek (m. 216/4): Belge aslının mahkemeye sunulup geri alındığı durumlarda, dosyanın ispat gücünü zayıflatmamak adına, yazı işleri müdürü ve mahkeme mührü ile "aslı gibidir" yapılarak dosyaya konulan güvence nüshasıdır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, mahkeme mührüyle onanmış bu örneğin, dosya kapsamında artık belgenin aslı ile eşdeğer bir ispat gücüne kavuştuğunu ve yargılamanın bu güvenilir suret üzerinden sağlıklı bir biçimde yürütülebileceğini belirtmektedir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 216 hükmü, öncelikle "Belge İbrazı Zorunluluğu" (HMK m. 220) ve "Üçüncü Kişilerin Belge İbrazı" (HMK m. 221) maddeleriyle organik bir bütünlük oluşturur. Aynı zamanda, "Sahtelik İncelemesi" (HMK m. 211) prosedürünün ön şartıdır; zira bir belgenin sahte olup olmadığı (imza, daksil, baskı incelemesi) fotokopi üzerinden yapılamaz, mutlak surette belgenin aslının celbi gerekir. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, m. 216'nın belgenin aslını elinde bulunduran ister taraf, ister üçüncü kişi, isterse resmî makam olsun herkese mutlak bir ibraz yükümlülüğü getirdiğini, bu yönüyle ispat hukukunun "delillerin müşterekliği" ilkesine hizmet ettiğini değerlendirmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Davacı A, davalı B'ye karşı açtığı alacak davasında, aralarındaki borç ilişkisini gösteren adi senedin sadece ön yüzünün fotokopisini UYAP üzerinden sunmuştur. Davalı B, "Senedin aslı bendedir ve arka yüzünde borcun ödendiğine dair A'nın ibrası (imzası) vardır" diyerek itiraz etmiştir. Mahkeme, HMK m. 216/1 uyarınca maddi gerçeği aydınlatmak için belgenin aslının dosyaya ibraz edilmesini talep etmiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: Bir ticari satım uyuşmazlığında davacı şirket, malların teslimine ilişkin sevk irsaliyesinin aslının, taşıma işlemini yapan (davada taraf olmayan) Kargo Şirketinin arşivinde olduğunu beyan etmiştir. Mahkeme, HMK m. 216/2 uyarınca üçüncü kişi konumundaki kargo şirketine müzekkere yazarak, inceleme yapılmak üzere irsaliye aslının mahkemeye gönderilmesini emretmiştir. Kargo şirketi bu belgeyi vermek zorundadır.
• (kurmaca senaryo) 3: Davalı C, savunmasının temelini oluşturan tek ve çok değerli ıslak imzalı sözleşme aslını duruşmada hâkime sunmuştur. Ancak C, bu sözleşme aslını aynı zamanda başka bir şehirde görülen vergi davasında da kullanmak zorundadır. HMK m. 216/4 uyarınca C, belgenin iadesini talep etmiş; hâkim belgeyi inceledikten sonra kaleme talimat vererek belgenin aslına uygunluğunu mühür ve imza ile tasdik ettirmiş, bu onaylı örneği dosyaya koyarak sözleşme aslını C'ye geri vermiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir uygulayıcı olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en kritik uyarım; müvekkillerinin elindeki yegâne "ıslak imzalı belge asıllarını" dava veya cevap dilekçesi ekinde fiziksel olarak mahkeme dosyasına asla bırakmamalarıdır. Mahkeme arşivlerindeki fiziki koşullar, dosyaların yer değiştirmesi veya bilirkişiye gidiş-dönüş aşamalarında orijinal evrakların kaybolma riski çok yüksektir. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin belge asıllarını kasalarında muhafaza edip dosyaya mutlaka okunaklı suretler sunmalarını; mahkemenin veya karşı tarafın belge aslını görmek istemesi hâlinde ise, senedi duruşmaya bizzat götürerek hâkim huzurunda ibraz edip, derhal HMK m. 216/4 şemsiyesi altında "yazı işleri müdürü onaylı bir suretini" dosyada bırakarak belge aslını aynı celsede geri almalarının en güvenli avukatlık pratiği (malpraktisten kaçınma) olduğunu önemle vurgulamaktadır.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 216'nın üçüncü fıkrasında yer alan mahkemenin belge aslı için "saklanması için gerekli tedbirleri alması" kuralı, modern yargı sistemimizin en sorunlu fiili açmazlarından biridir. UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) gibi devasa bir dijital altyapıya rağmen, mahkeme kalemlerinde evrak asıllarını yangın, nem veya çalınmaya karşı koruyacak çelik kasalar veya özel güvenlikli fiziki arşiv odaları standart olarak bulunmamaktadır. Çoğu zaman paha biçilmez kıymetli evraklar sıradan dosya gömlekleri içinde adliye koridorlarında sürüklenmektedir. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, fiziki mahkeme dosyalarının güvenliğine dair kronik altyapı eksiklikleri göz önüne alındığında, belgenin aslının mahkeme kasasında saklanması (m. 216/3) yönteminin istisna olması gerektiğini; kanun koyucunun e-adalet çağına uygun olarak, aslın mahkemeye sunulduğu anda yüksek çözünürlüklü adli tarayıcılarla UYAP'a kaydedilip (elektronik mühürle şifrelenip) belgenin derhal sahibine iade edilmesini asıl usul kuralı olarak benimsemesi gerektiğini isabetli bir dille eleştirmektedir. Kâğıt asıllar, devletin değil tarafın güvencesinde kalmalıdır.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)