Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 198

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 198. maddesi, medeni yargılama hukukunda delillerin değerlendirilmesi rejiminin temel felsefesini oluşturan "vicdani delil (serbest değerlendirme) sistemini" kurala bağlamaktadır. Tarihsel süreçte uygulanan ve hâkimin kararını matematiksel bir kesinlikle delillerin sayısına veya türüne bağlayan kanuni (şekli) delil sisteminin aksine, modern usul hukuku maddi gerçeğe ulaşabilmek için hâkime geniş bir takdir yetkisi tanımıştır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde [1, 2], hâkimin önüne getirilen takdiri delillerin inandırıcılığını ve ispat gücünü aklın, mantığın ve hayatın olağan akışının ışığında serbestçe tartacağını; bu serbestinin maddi gerçeğin şekilciliğe feda edilmesini önleyen en önemli yargısal güvence olduğunu görüşünü savunmaktadır. Madde, hâkimin vicdani kanaatini oluştururken kural olarak herhangi bir mekanik hiyerarşiye tabi olmadığını, ancak kanun koyucunun kesin delillerle çizdiği sınırların (istisnaların) bu özgürlüğün mutlak freni olduğunu açıkça ortaya koymaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan ve ispat hukukunun kalbini oluşturan kavramlar şunlardır:

• Kanuni İstisnalar (Kesin Deliller): Hâkimin serbest değerlendirme yetkisinin sınırlarını çizen ve hâkimi belirli bir yönde karar vermeye zorlayan ispat araçlarıdır. İkrar, kesin hüküm, senet ve yemin bu kapsama girer. Bir vakıa bu delillerden biriyle ispat edilmişse, hâkim artık "ben bu senede veya yemine inanmıyorum" diyerek serbest takdir kullanamaz.
• Serbestçe Değerlendirme: Hâkimin, tanık beyanları, bilirkişi raporları, keşif tutanakları ve uzman görüşü gibi "takdiri deliller" üzerinde sahip olduğu vicdani tartı yetkisidir. Hâkim, bu delillerin gerçeği yansıtıp yansıtmadığını, aralarındaki çelişkileri ve uyuşmazlıkla bağını kendi hukuki ve mantıki süzgecinden geçirir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında [1, 2], delilleri serbestçe değerlendirme yetkisinin hâkime verilmiş keyfi ve sınırsız bir karar verme imtiyazı olmadığını; bu serbestinin mutlaka objektif mantık kurallarına, bilime ve hayat tecrübelerine dayanması gerektiğini belirtmektedir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 198 hükmü, öncelikle yargılamanın temel ilkelerinden olan "Hâkimin Hukuku Uygulaması" (HMK m. 33) ve "Hukuki Dinlenilme Hakkı" (HMK m. 27) ile doğrudan bağlantılıdır. Ancak bu maddenin en sıkı sistematik bağı, "Hükmün Kapsamı"nı düzenleyen HMK m. 297/1-c maddesiyledir. Hâkim delilleri serbestçe değerlendirir, ancak hangi delili neden üstün tuttuğunu veya neden reddettiğini kararının gerekçesinde açıklamak zorundadır. Gerekçesiz bir "serbest değerlendirme" usul hukukunda keyfilik sayılır. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde [1, 2], m. 198'deki serbest değerlendirme ilkesinin, HMK m. 297'deki gerekçeli karar hakkı ile dengelendiğini, hâkimin vicdani kanaatinin ancak denetlenebilir bir gerekçeyle hukuki meşruiyet kazanabileceğini değerlendirmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Bir trafik kazasından kaynaklanan maddi tazminat davasında davacı, kazanın oluş şekline dair iki tanık dinletmiştir. Davalı ise olay yerini gösteren bir güvenlik kamerası kaydını dosyaya sunmuştur. Hâkim, tanıkların beyanları ile kamera kaydı arasında açık bir çelişki olduğunu tespit etmiştir. HMK m. 198 uyarınca hâkim, delilleri serbestçe değerlendirerek, objektif ve yanılmaz nitelikteki kamera kaydına üstünlük tanımış ve tanık beyanlarını inandırıcı bulmayarak davanın reddine karar vermiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: İşçilik alacakları davasında alınan bilirkişi raporu, davacının fazla mesai yaptığını yönünde hesaplama içermektedir. Ancak hâkim, dosyada bulunan işyeri giriş-çıkış (puantaj) kayıtlarını incelediğinde bilirkişinin ulaştığı sonucun mantık kurallarına ve belgelere aykırı olduğunu görmüştür. Bilirkişi raporu takdiri bir delil olduğundan, hâkim m. 198'deki serbest değerlendirme yetkisini kullanarak rapora bağlı kalmamış ve raporun aksine hüküm kurmuştur.
• (kurmaca senaryo) 3: Davacı A, davalı B'den 200.000 TL alacağı olduğunu iddia etmiş ve bu iddiasını kanıtlamak için beş ayrı güvenilir tanık dinletmiştir. Davalı B ise borcu olmadığını savunmuş ve tanık dinlenmesine muvafakat etmemiştir. Hâkim, dinlenen beş tanığın da doğruyu söylediğine vicdanen tam olarak kanaat getirse bile, HMK m. 200'deki senetle ispat zorunluluğu "kanuni bir istisna" olduğundan, m. 198'deki serbest değerlendirme yetkisini kullanamaz ve davayı reddetmek zorundadır.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir uygulayıcı olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en hayati tavsiyem; yargılama sürecinde dosyaya giren bilirkişi raporlarını "davanın mutlak galibiyeti veya mağlubiyeti" olarak görmemeleridir. Hâkim, bilirkişinin esiri değildir. Eğer aleyhinize gelen bir takdiri delil varsa, hâkimin HMK m. 198 kapsamındaki serbest takdir yetkisini harekete geçirmek için o delilin mantık, bilim ve dosya kapsamıyla neden çeliştiğini güçlü bir şekilde izah etmelisiniz. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında [1, 2], avukatların istinaf ve temyiz dilekçelerinde mahkemenin "delilleri serbestçe değerlendirme" yetkisini eleştirirken salt "hâkim yanlış değerlendirdi" demek yerine, bu değerlendirmenin hayatın olağan akışına veya rasyonel kurallara nasıl aykırı düştüğünü (gerekçe eksikliğini) somutlaştırmalarının kanun yolu denetiminde başarı şansını artıracağını belirtmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 198 metninde yer alan "serbestçe değerlendirir" ibaresi, teorik açıdan isabetli olmakla birlikte, uygulamada yerel mahkemelerin takdir yetkisini çoğu zaman denetlenemez bir alana dönüştürme riski barındırmaktadır. Hâkimlerin, somut uyuşmazlığın teknik ve objektif gerçekliklerini göz ardı edip "vicdani kanaatim bu yöndedir" diyerek, zayıf veya çelişkili delillere dayanarak hüküm kurması uygulamada karşılaşılan ciddi bir sorundur. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde [1, 2], hâkime tanınan serbest değerlendirme yetkisinin sınırının keyfilik olduğunu, bu ince çizginin aşılmaması için üst mahkemelerin (Bölge Adliye Mahkemeleri ve Yargıtay) hâkimin delilleri nasıl değerlendirdiğine ilişkin gerekçesini çok daha sıkı bir hukuki denetime tabi tutması gerektiğini; aksi hâlde "serbestliğin" hukuki güvenlik ilkesini tahrip eden bir silaha dönüşebileceğini isabetli bir dille eleştirmektedir. Kanuni istisnalar ne kadar katıysa, serbest alanın denetimi de o kadar objektif ölçütlere bağlanmalıdır.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)