Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 197

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 197. maddesi, medeni usul hukukuna hâkim olan en temel ilkelerden "vasıtasızlık (doğrudanlık)" ile "usul ekonomisi" ve "yoğunlaşma (cem)" ilkelerinin delillerin toplanması aşamasındaki somut tezahürünü düzenlemektedir. Kural olarak tahkikat, davayı esastan karara bağlayacak olan hâkim tarafından bizzat yürütülmeli ve deliller mümkün mertebe bölünmeden tek bir celsede incelenmelidir. Ancak yargılamanın doğası gereği, bazı delillerin mahkemenin yargı çevresi dışında bulunması fiili bir zorunluluk yaratabilir. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, delillerin bizzat uyuşmazlığı çözecek hâkim tarafından ve tercihen tek bir duruşmada incelenmesinin maddi gerçeğe ulaşmada en güvenilir yöntem olduğunu, istinabenin (hukuki yardımlaşmanın) ise bu ana kuralın katı uygulamasını yumuşatan zorunlu bir istisna olduğunu görüşünü savunmaktadır [1]. Madde, kural ile istisna arasındaki dengeyi kurarken, tarafların adil yargılanma hakkını da güvence altına alacak usuli şartları belirlemiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde öne çıkan ve usul hukuku bakımından kritik olan kavramlar şunlardır:

• Mümkün Olduğu Kadar Birlikte ve Aynı Duruşmada İnceleme: Davanın uzamasını engellemek ve hâkimin zihnindeki vicdani kanaati bütüncül bir şekilde oluşturmak amacıyla getirilen "yoğunlaşma" kuralıdır. Delillerin parça parça aylara yayılan duruşmalarda incelenmesi istisnadır.
• İstinabe (Hukuki Yardımlaşma): Davaya bakan mahkemenin yargı çevresi dışında bulunan ve fiziken getirtilmesi imkânsız veya aşırı masraflı olan bir delilin (örneğin başka şehirdeki bir taşınmazın keşfi veya orada yaşayan bir tanığın dinlenmesi) toplanması için, o yerdeki eş görevli mahkemeden hukuki yardım talep edilmesidir.
• Açıklama Hakkı: İstinabe yoluyla yapılacak işlemlerde tarafların hazır bulunarak delile karşı beyanda bulunma, tanığa soru sorma veya itiraz etme yetkisidir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, istinabe olunan mahkemenin taraflara işlemin tarihi ve yerini bildiren tebligat çıkarma zorunluluğunun adil yargılanma ve hukuki dinlenilme hakkının vazgeçilmez bir unsuru olduğunu belirtmektedir [1].

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 197 hükmü, yargılamaya hâkim olan ilkeler bağlamında doğrudan HMK m. 73'te yer alan "Doğrudanlık İlkesi", HMK m. 30'da yer alan "Usul Ekonomisi" ve HMK m. 27'de yer alan "Hukuki Dinlenilme Hakkı" ile ayrılmaz bir bütünlük içindedir. Ayrıca tanıkların dinlenmesinde istinabeye ilişkin kurallarla (HMK m. 259) ve başka yerde yapılacak keşif işlemleriyle (HMK m. 289) doğrudan sistemsel bir bağ kurar. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, m. 197'nin doğrudanlık ilkesi ile usul ekonomisi arasında hassas bir denge kurduğunu, asıl mahkemenin yetkilerini geçici olarak devrettiği istinabe mahkemesinin usul kurallarına asıl mahkeme kadar titiz uyması gerektiğini değerlendirmektedir [1].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Ankara'da görülen bir alacak davasında davacının kilit tanığı İzmir'de ikamet etmektedir ve ağır hastalığı sebebiyle seyahat edememektedir. Mahkeme, HMK m. 197/2 uyarınca tanığın bulunduğu yerdeki İzmir Nöbetçi Asliye Hukuk Mahkemesi'ne istinabe müzekkeresi yazarak tanığın dinlenmesini talep etmiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: İstanbul'daki asıl mahkeme, Trabzon'daki bir taşınmazın sınırlarının tespiti için Trabzon mahkemesine istinabe yazmıştır. Trabzon'daki istinabe mahkemesi, taraf vekillerine keşfin yapılacağı gün ve saati bildiren tebligatı (HMK m. 197/3) göndermeden doğrudan keşif yapmış ve raporu İstanbul'a yollamıştır. Tarafların "açıklama hakkı" ihlal edildiği için bu istinabe işlemi usule aykırıdır ve tekrarlanması gerekir.
• (kurmaca senaryo) 3: Bursa'daki bir iş davasında mahkeme, davalının gösterdiği 3 tanığın da hazır edildiği duruşmada, "Süremiz kısıtlı, bugün sadece 1 tanığı dinleyeceğim, diğerlerini 3 ay sonraki duruşmaya getirin" demiştir. Bu durum, zorunlu bir hâl olmaksızın delillerin "birlikte ve aynı duruşmada incelenmesi" kuralını (HMK m. 197/1) ihlal eden, usul ekonomisine aykırı bir uygulamadır.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir uygulayıcı olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en önemli tavsiyem; müvekkillerinin istinabe yoluyla dinlenecek tanıkları varsa veya istinabe yoluyla keşif yapılacaksa, süreci sadece asıl mahkeme üzerinden değil, UYAP üzerinden istinabe dosyasını bularak oradan da titizlikle takip etmeleridir. İstinabe mahkemesindeki hâkim dosyaya ve uyuşmazlığın özüne yabancı olduğundan, sizin tanığınıza doğru ve aydınlatıcı soruları sormayabilir. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin istinabe yoluyla dinlenecek tanıklar için sorulmasını istedikleri spesifik soruları asıl mahkemeye önceden yazılı bir liste hâlinde bildirmelerinin ve bu listenin istinabe yazısına eklenmesini talep etmelerinin, istinabe mahkemesinin yüzeysel bir inceleme yapması riskini ortadan kaldıracağını belirtmektedir [1]. Ayrıca istinabe duruşmasına bizzat katılamıyorsanız, o ildeki bir meslektaşınıza mutlaka tevkil verin.

7. Eleştirel Değerlendirme

Maddede düzenlenen klasik istinabe kurumu, teknolojik altyapının yetersiz olduğu dönemlerin bir mirası olup, modern yargılamada doğrudanlık ilkesini en çok yaralayan uygulamalardan biridir. Hükmü verecek olan asıl hâkimin, tanığın ses tonunu, mimiklerini, tereddütlerini gözlemleyemeden sadece başka bir hâkimin yazdırdığı soğuk duruşma tutanağını okuyarak vicdani kanaat oluşturması, maddi gerçeğin tespiti açısından büyük bir zafiyettir. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, SEGBİS (Ses ve Görüntü Bilişim Sistemi) gibi eşzamanlı iletişim teknolojilerinin geliştiği günümüzde, klasik istinabe usulünün doğrudanlık ilkesini ağır biçimde zedelediğini; kanun koyucunun SEGBİS ile dinlenmeyi (HMK m. 149) asıl kural hâline getirip evrak üzerinden yapılan fiziksel istinabeyi tamamen istisnai ve son çare konumuna indiren amir bir yasa değişikliği yapması gerektiğini isabetli bir dille eleştirmektedir [1]. İstinabe mahkemesinin tutanağına indirgenmiş bir yargılama, vasıtasızlık kuralının ihlalinden başka bir şey değildir.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)