Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 195

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 195. ve 196. maddeleri, medeni yargılamada ispat araçlarının toplanması usulünü ve dosyaya intikal eden delilin hukuki akıbetini düzenleyen birbirini tamamlayıcı iki temel kuraldır. HMK m. 195, tarafların ispat yükü altında oldukları vakıaları aydınlatabilmeleri için bizzat erişemedikleri (resmî kurumlarda veya üçüncü kişilerde bulunan) ispat araçlarının mahkeme kanalıyla (müzekkereyle) getirtilmesini veya yerinde incelenmesini kurala bağlar. Bu hüküm, devletin yargı erkinin ispat faaliyetine somut müdahalesidir. Öte yandan HMK m. 196, dosyaya sunulan veya getirtilen delilin tarafların tasarruf alanından çıkarak kamusallaştığını ifade eden "delilden vazgeçme" yasağını düzenler. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, taraflarca hazırlama ilkesinin geçerli olduğu sistemimizde bile mahkemenin delil toplama konusunda taraflara yardım etmekle yükümlü olduğunu; ancak dosyaya kazandırılan bir delilin artık davanın (mahkemenin) ortak malı hâline geldiğini ve sırf sunan tarafın aleyhine sonuçlar doğuruyor diye diğer tarafın onayı olmaksızın o delilden geri dönülemeyeceğini görüşünü savunmaktadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metinlerinde yer alan usul hukuku bakımından kritik kavramlar şunlardır:

• Resmî Makam ve Mercilerle Üçüncü Kişilerden Getirtme (m. 195): Tarafların elinde bulunmayan belgelerin (tapu kayıtları, banka dekontları, SGK dosyaları vb.) mahkemece yazılacak resmî bir yazı (müzekkere) ile istenmesidir. Üçüncü kişiler ve kurumlar, mahkemenin bu talebini yerine getirmekle yükümlüdür.
• Bulunduğu Yerde İnceleme veya Dinleme (m. 195): Hacmi, niteliği veya fiziki özellikleri gereği adliyeye (duruşma salonuna) getirilmesi fiilen imkânsız olan (örneğin devasa bir fabrika makinesi, taşınmaz veya ağır bir arşiv dosyası) delillerin mahallinde bizzat hâkim tarafından incelenmesidir.
• Delilden Vazgeçme (m. 196): Tarafın dayandığı bir delilin toplanmasından veya incelenmesinden kendi tek taraflı iradesiyle feragat etmesidir.
• Karşı Tarafın Açık İzni (m. 196): Delilden vazgeçmenin geçerliliğini sağlayan yegâne usuli şarttır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, bu kuralın "delillerin ortaklığı (müşterekliği)" ilkesine dayandığını; sunulan bir delilin sadece onu sunanın değil, tüm davanın ispat vasıtası hâline dönüştüğünü ve karşı tarafın bu delilden kendi lehine sonuçlar çıkarabilme hakkının ancak onun açık muvafakatiyle elinden alınabileceğini belirtmektedir.

3. Sistematik İlişkiler

Bu iki madde, HMK'nın ispat ve delillere ilişkin yapısında kilit bir role sahiptir. HMK m. 195, üçüncü kişilerin ve kurumların belge ibrazı zorunluluğunu düzenleyen HMK m. 221 ile sıkı bir sistematiğe sahiptir; ayrıca "bulunduğu yerde inceleme" imkânı, keşif kurumunu düzenleyen HMK m. 288 ile doğrudan bağlantılıdır. HMK m. 196 (delilden vazgeçme yasağı) ise, ispat hakkını düzenleyen HMK m. 189 ve adil yargılanma hakkının temel taşı olan hukuki dinlenilme hakkı (HMK m. 27) ile organik bir bağ içindedir. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, m. 195 ile kurumlardan getirtilen bir belgenin, m. 196 hükmü sayesinde dosyaya girdikten sonra onu getirtmek isteyen tarafın inhisarından çıktığını; bu iki maddenin maddi gerçeği hasıraltı etmeye yönelik usuli manevraları (kötüniyetli vazgeçmeleri) engelleyen mükemmel bir fren-denge sistemi oluşturduğunu değerlendirmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Davacı A, davalı şirket B'den alacaklı olduğunu iddia etmiş ve ödeme kayıtlarının B şirketinin çalıştığı X Bankası'nın ticari veri tabanında olduğunu belirterek celbini talep etmiştir. Mahkeme, HMK m. 195/1 uyarınca ilgili bankaya müzekkere yazmış ve hesap dökümlerini resen dosyaya getirtmiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: Bir taşkın inşaat (müdahalenin men'i) davasında davacı, komşusunun sınır ihlali yaptığını iddia etmiştir. Uyuşmazlık konusu olan taşınmazın ve üzerindeki duvarın mahkeme salonuna getirilmesi fizik kuralları gereği mümkün olmadığından, mahkeme HMK m. 195/1'in ikinci cümlesi uyarınca delilin bulunduğu yerde incelenmesine (mahallinde keşif yapılmasına) karar vermiştir.
• (kurmaca senaryo) 3: Davalı C, savunmasını güçlendirmek amacıyla bir tanık listesi sunmuştur. Ancak duruşma günü yaklaştığında tanıklarından birinin kendi aleyhine ifadeler vereceğini öğrenmiş ve duruşmada "Ben bu tanığı dinletmekten vazgeçiyorum" demiştir. Davacı vekili ise "Tanığın dinlenmesinden vazgeçilmesine açık muvafakatimiz yoktur" diyerek itiraz etmiştir. HMK m. 196 uyarınca mahkeme, davalının vazgeçme talebini reddetmiş ve o tanığı davalının listesinden zorla dinlemiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir uygulayıcı olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en hayati uyarım; dosyaya sunacakları veya resmî kurumlardan getirtilmesini talep edecekleri (müzekkere yazdıracakları) delillerin içeriğinden mutlak surette emin olmalarıdır. "Gelsin de bir bakalım" veya "belki işimize yarar" mantığıyla "keşif avcılığı" (fishing expedition) yapmak büyük bir mesleki felakete (malpraktis) yol açabilir. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin bilmedikleri bir belgeyi dosyaya celp ettirdiklerinde ve bu belge müvekkilin davasını çürüttüğünde, HMK m. 196'daki kesin yasak sebebiyle "pardon, biz bu delilden vazgeçiyoruz" diyemeyeceklerini; karşı tarafın zevkle bu belgeye sarılacağını ve davanın bizzat kendi sundukları delil yüzünden kaybedilebileceğini vurgulamaktadır. Delil sunmadan önce iki kez düşünün; sunduktan sonra ok yaydan çıkmış demektir.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 195 teoride sorunsuz görünse de, uygulamada resmî makam ve mercilere yazılan müzekkerelerin akıbeti büyük bir kriz yaratmaktadır. Mahkemelerin yazdığı yazılara kurumların aylarca cevap vermemesi veya eksik belge göndermesi yargılamaları sürüncemede bırakmaktadır. Kanunda, m. 195 bağlamında mahkeme kararına süresinde uymayan idari kurumlara yönelik doğrudan ve etkili bir usuli yaptırım/para cezası mekanizması öngörülmemiştir. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, m. 195 hükmünün adalet mekanizmasını kurumlara bağımlı kıldığını ancak mahkemeye yeterli zorlayıcı gücü vermediğini; öte yandan m. 196'nın ise silahların eşitliğini ve "delillerin müşterekliğini" sağlaması bakımından son derece isabetli olduğunu, bir tarafın davanın seyrini keyfi vazgeçmelerle manipüle etmesinin bu katı kural sayesinde önlendiğini eleştirel bir yaklaşımla ortaya koymaktadır. Kurumlardan delil celbini hızlandıracak elektronik entegrasyonların (UYAP benzeri) artırılması ve gecikmelere idari para cezası kesilebilmesi kanuni bir ihtiyaçtır.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)