Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 193

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 193. maddesi, medeni usul hukukunda ispat serbestisi ile kanuni ispat zorunlulukları arasındaki dengeyi tarafların iradesine bırakan "delil sözleşmesi" kurumunu düzenlemektedir. Türk usul hukukunda temel ilke, tarafların tasarruf yetkisi çerçevesinde yargılamanın seyrine etki edebilmeleridir. Bu bağlamda kanun koyucu, taraflara ispat araçlarını belirleme konusunda -belirli sınırlar dâhilinde- sözleşme özgürlüğü tanımıştır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, delil sözleşmelerinin maddi hukuka değil usul hukukuna ilişkin sözleşmeler olduğunu ve uyuşmazlığın çözümünde kanunun öngördüğü ispat yükümlülüklerinin sınırlarını taraf iradesiyle genişleten veya daraltan usuli bir enstrüman işlevi gördüğünü savunmaktadır [1]. Madde, bu sözleşmelerin şekil şartını, türlerini ve zayıf tarafı korumaya yönelik mutlak sınırlarını (geçersizlik hâllerini) açıkça hüküm altına almıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan ve ispat rejimini doğrudan etkileyen temel kavramlar şunlardır:

• Yazılı Olma veya Tutanağa Geçirilme: Delil sözleşmesi katı bir şekil şartına tabidir. Ya yargılama öncesinde/sırasında taraflar arasında yazılı (adi yazılı veya resmi) bir metin olarak yapılmalı yahut duruşmada tutanağa geçirilip taraflarca bizzat imzalanmalıdır.
• Genişletici Delil Sözleşmesi: Kanunda kural olarak "senetle (kesin delille) ispatı öngörülen" bir vakıanın, tarafların anlaşmasıyla tanık, keşif gibi takdiri delillerle de ispat edilebilmesine olanak tanıyan sözleşmedir.
• Daraltıcı (Münhasır) Delil Sözleşmesi: Kanunda tanık dâhil her türlü delille ispatı mümkün olan bir vakıanın, tarafların anlaşmasıyla sadece belirli bir delille (örneğin sadece yeminle veya sadece belirli bir bilirkişinin raporuyla) ispat edilebileceğine dair sınırlamadır.
• İmkânsız Kılan veya Fevkalade Güçleştiren Sözleşmeler: Zayıf tarafı (genellikle tüketiciyi veya işçiyi) koruyan emredici sınırdır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, genel işlem şartı mahiyetindeki sözleşmelerde sıklıkla yer alan "yalnızca şirketin ticari defterleri kesin delildir" şeklindeki kayıtların karşı tarafın ispat hakkını fiilen ortadan kaldırdığını ve m. 193/2 uyarınca kesin hükümsüz sayılacağını belirtmektedir [1].

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 193 hükmü, öncelikle "İspat Hakkı"nı düzenleyen HMK m. 189 ile bir bütündür; zira delil sözleşmeleri anayasal ispat hakkının kullanılma biçimini şekillendirir. Aynı zamanda, "Senetle İspat Zorunluluğu" (HMK m. 200) ile doğrudan ilişkilidir; delil sözleşmeleri çoğunlukla bu zorunluluğu aşmak veya bu zorunluluğu gerekmeyen yerlere teşmil etmek için yapılır. Bunun yanı sıra, maddedeki ikinci fıkra (geçersizlik hâlleri), Türk Borçlar Kanunu'nun (TBK) genel işlem şartlarını ve sözleşme özgürlüğünün sınırlarını çizen kurallarıyla sistemsel bir paralellik arz eder. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, delil sözleşmelerinin usul hukuku kurallarının emrediciliği kuralına getirilmiş en büyük istisna olduğunu, ancak bu istisnanın adil yargılanma hakkını zedeleyecek boyuta ulaşmasının m. 193/2'deki hukuki koruma kalkanıyla engellendiğini değerlendirmektedir [1].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Bir banka ile tüketici arasında imzalanan matbu kredi sözleşmesinde, "Bu sözleşmeden doğacak her türlü uyuşmazlıkta yalnızca bankanın bilgisayar kayıtları, mikrofilmleri ve ticari defterleri münhasır ve kesin delil kabul edilir" şeklinde bir madde yer almaktadır. Kredi geri ödemesinde uyuşmazlık çıkınca tüketici, bankaya elden yaptığı ödemenin makbuzunu sunmak istemiş; banka ise delil sözleşmesini gerekçe göstererek makbuzun kabul edilemeyeceğini iddia etmiştir. Mahkeme, HMK m. 193/2 uyarınca tüketicinin ispat hakkını imkânsız kılan bu münhasır delil sözleşmesini geçersiz saymış ve makbuzu delil olarak kabul etmiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: İki tacir (A ve B) aralarında imzaladıkları bir mal alım satım sözleşmesine, "İleride malın teslimine ilişkin doğabilecek ve bedeli ne olursa olsun her türlü uyuşmazlıkta, taraflar tanık dinletebilir" maddesini eklemişlerdir. Malın değeri senetle ispat sınırının (HMK m. 200) çok üzerinde olsa dahi, mahkeme ortada geçerli bir "genişletici delil sözleşmesi" (HMK m. 193/1) bulunduğu için tarafların tanık dinletme talebini kabul etmiştir.
• (kurmaca senaryo) 3: Duruşma esnasında bir kira tespit davasının tarafları, "Uyuşmazlığın çözümünde sadece mahkemenin belirleyeceği X isimli inşaat mühendisinin vereceği raporu kesin delil olarak kabul ediyoruz, başka delil sunmayacağız" beyanında bulunmuşlar ve bu beyan tutanağa geçirilerek her iki tarafça imzalanmıştır. Bu, HMK m. 193/1 kapsamında usulüne uygun yapılmış geçerli bir daraltıcı (münhasır) delil sözleşmesidir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekili olarak (Av. Fethi Güzel) çalışan meslektaşlarıma en kritik uyarım, özellikle ticari şirketler adına hazırladıkları "tip sözleşmelerde" (franchise, bayilik, tedarik sözleşmeleri) delil kayıtlarını kurgularken kantarın topuzunu kaçırmamalarıdır. Sözleşmeye "sadece benim defterlerim delildir, sen hiçbir şey sunamazsın" minvalinde yazılan tek taraflı kayıtlar yargılamada HMK m. 193/2 engeline takılıp çöp olmaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin geçerli bir münhasır delil sözleşmesi hazırlarken mutlaka "her iki tarafın da ticari defter ve kayıtlarının" delil kabul edileceğine dair çift taraflı (eşitlikçi) bir düzenleme yapmalarının sözleşmenin mahkemeden dönme riskini ortadan kaldıracağını önemle vurgulamaktadır [1]. Öte yandan, yargılama sırasında aniden delil sözleşmesi yapmak isterseniz, dilekçe sunmak yerine beyanınızı duruşma zaptına açıkça yazdırıp altını müvekkilinizle veya özel yetkiniz varsa kendi imzanızla tevsik etmeyi unutmayın.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 193 hükmü, taraf iradesine saygı duyan liberal bir usul yaklaşımının ürünü olmakla birlikte, zayıf tarafı koruyan ikinci fıkranın uygulamada mahkemelerce yorumlanışı ciddi eşitsizliklere neden olmaktadır. Özellikle ticari hayatın pratiğinde, güç dengesizliğinin olduğu (örneğin dev bir distribütör ile küçük bir alt bayi arasındaki) sözleşmelerde, kâğıt üzerinde "eşit" görünen ama fiilen alt bayinin ispatını "fevkalade güçleştiren" delil şartları, mahkemelerce çoğu zaman tacir olmanın basireti gerekçesiyle geçerli sayılmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, kanun koyucunun "ispat hakkını fevkalade güçleştirme" kriterini çok soyut bıraktığını, bu durumun özellikle genel işlem şartı barındıran sözleşmelerde üstün konumdaki tarafın ispat rejimini kendi lehine manipüle etmesine zemin hazırladığını ve zayıf tarafı koruyan maddi hukuk normlarının bu katı usuli yorumlarla etkisizleştiğini isabetli bir dille eleştirmektedir [1]. Delil sözleşmelerinin geçerlilik denetiminin, sadece usul hukuku boyutunda değil, maddi hukukun hakkaniyet ve eşitlik ilkeleri ışığında çok daha katı bir yargısal süzgeçten geçirilmesi gerekmektedir.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)