Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 189

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 189. maddesi, medeni usul hukukunda yargılamanın belkemiğini oluşturan ve tarafların iddia ve savunmalarını mahkeme nezdinde haklı kılmalarını sağlayan "ispat hakkının" anayasal ve yasal sınırlarını çizmektedir. İspat hakkı, Anayasa'nın 36. maddesinde güvence altına alınan "hak arama hürriyeti" ve "adil yargılanma hakkı"nın usul hukukundaki en somut yansımasıdır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde ispat hakkının, hukuki dinlenilme hakkının en önemli unsurlarından biri olduğunu, tarafların iddialarını mahkeme önüne getirmelerinin tek başına yeterli olmadığını, bu iddiaları kanuni sınırlar içinde ispatlama imkânından yoksun bırakılmalarının adil yargılanma hakkını doğrudan zedeleyeceğini ifade etmektedir [1]. Madde, bu temel hakkı tanırken sınırsız bir özgürlük alanı yaratmamış; ispat faaliyetini süre, usul, hukuka uygunluk ve delil serbestisinin yasal istisnaları (kesin delil kuralı) gibi sıkı kurallara bağlayarak yargılamanın disiplinini ve maddi gerçeğin hukuk düzeni içinde kalılarak araştırılmasını güvence altına almıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan ve yorumlanması gereken temel usul hukuku kavramları şunlardır:

• Süre ve Usule Uygunluk: İspat hakkının sonsuz ve her aşamada kullanılamayacağını, dilekçeler teatisi veya ön inceleme aşamasında (HMK m.

140. kanunun belirlediği hak düşürücü sürelere tabi olduğunu ifade eder.

• Hukuka Aykırı Delil Yasağı: Anayasa m. 38/6'nın medeni usul hukukundaki izdüşümüdür. Elde ediliş biçimi itibarıyla temel hak ve özgürlükleri, özel hayatın gizliliğini veya haberleşme hürriyetini ihlal eden delillerin yargılamada kullanılamamasıdır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, hukuka aykırı delil yasağının "maddi gerçeğin her ne pahasına olursa olsun araştırılmayacağının" bir göstergesi olduğunu ve adil yargılanma hakkı ile özel hayatın gizliliği gibi üstün hukuki değerleri koruduğunu belirtmektedir [1].
• Belirli Delillerle İspat (Delil Serbestisinin İstisnası): Türk usul hukukunda kural olarak delil serbestisi geçerli olsa da, belirli miktarı aşan hukuki işlemlerin (HMK m. 200 uyarınca) kural olarak yalnızca "senet" (kesin delil) ile ispatlanabileceğine dair emredici kurala yapılan atıftır.
• Delilin Caiz Olması: Sunulan bir delilin, ispat edilmek istenen vakıa için hukuken elverişli ve yasalara uygun olup olmadığının hâkim tarafından değerlendirilmesidir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 189 hükmü, usul hukukunun birçok temel kurumuyla doğrudan bağlantılı bir şemsiye normdur. Anayasa m. 36 (Hak arama hürriyeti) ve m. 38/6 (Kanuna aykırı elde edilen bulgular) ile anayasal bağa sahiptir. HMK içerisinde ise; "Hukuki Dinlenilme Hakkı" (HMK m. 27), "Senetle İspat Zorunluluğu" (HMK m. 200), "Delillerin İbrazı Süreleri" (HMK m. 145) ve "İspat Yükü" (HMK m. 190) ile doğrudan ve organik bir bütünlük arz eder. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, m. 189 hükmünün anayasal temelleri olan hukuka aykırı delil yasağı ile medeni usul hukukunun spesifik kuralları (senetle ispat veya süreler gibi) arasında hayati bir köprü vazifesi gördüğünü değerlendirmektedir [1].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Bir boşanma davasında davacı koca, eşinin sadakatsizliğini ispatlamak amacıyla eşinin iş yerine gizli bir ses kayıt cihazı (böcek) yerleştirmiş ve bu cihazla elde ettiği özel konuşmaları mahkemeye delil olarak sunmuştur. Mahkeme, bu delilin elde ediliş biçiminin özel hayatın gizliliğini ihlal ettiğini belirterek HMK m. 189/2 uyarınca hukuka aykırı delil saymış ve ispat faaliyetinde dikkate almamıştır.
• (kurmaca senaryo) 2: Davacı A, davalı B'ye 500.000 TL nakit borç verdiğini ve bu borcun geri ödenmediğini iddia etmiş, ancak elinde herhangi bir yazılı belge (senet) bulunmadığı için durumu üç tanıkla ispatlamak istemiştir. Davalı taraf tanık dinlenmesine açık muvafakat vermemiştir. Mahkeme, HMK m. 189/3 uyarınca kanunun belirli bir miktarın üzerindeki hukuki işlemler için senetle ispatı emrettiğini (HMK m. 200) gözeterek tanık delilinin bu vakıa için "caiz olmadığına" karar vermiştir.
• (kurmaca senaryo) 3: Davalı C, savunmasını destekleyecek çok önemli bir resmi evrakı ön inceleme duruşmasında verilen iki haftalık kesin süre geçtikten 3 ay sonra, sözlü yargılama aşamasından hemen önce mahkemeye sunmuştur. Mahkeme, HMK m. 189/1 gereğince ispat hakkının "kanunda belirtilen süre" içinde kullanılmadığını tespit ederek bu delili reddetmiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekili sıfatıyla görev yapan bir avukat olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en kritik uyarım; müvekkillerden gelen elektronik delilleri (WhatsApp yazışmaları, gizli ses ve görüntü kayıtları, casus yazılım verileri) dosyaya sunmadan önce çok sıkı bir "hukuka uygunluk denetiminden" geçirmeleridir. Kişinin bizzat tarafı olduğu ve ani gelişen bir saldırı/hakaret anında kendini korumak için aldığı bir kayıt hukuka uygun sayılabilirken, planlı ve gizli alınan kayıtlar hukuka aykırıdır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin her türlü ses veya görüntü kaydını körü körüne dosyaya sunmalarının hem HMK m. 189/2 karşısında davanın ispatlanamamasıyla sonuçlanacağını hem de müvekkil ve avukat için Türk Ceza Kanunu kapsamında haberleşmenin/özel hayatın gizliliğini ihlalden cezai sorumluluk doğurabileceğini belirtmektedir [1]. Ayrıca, delil listesi hazırlanırken m. 189/3'teki "caizlik" denetimi unutulmamalı, ticari/büyük uyuşmazlıklarda salt tanığa dayalı dava açma hatasına düşülmemelidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Maddenin ikinci fıkrasında yer alan "hukuka aykırı olarak elde edilmiş olan delillerin" ispatta dikkate alınamayacağı kuralı, insan haklarını korumak adına teoride kusursuz olsa da, katı bir şekilde uygulanması medeni yargılamada zaman zaman hakkaniyete aykırı sonuçlar doğurabilmektedir. Ceza yargılamasındaki "zehirli ağacın meyvesi de zehirlidir" doktrininin, eşitler arası medeni ilişkilere (özellikle aile hukukuna) birebir kopyalanması ispat zorluğu yaratmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, hukuka aykırı delil yasağının medeni usul hukukunda ceza hukukundaki kadar katı uygulanmasının bazen adaletsizliğe yol açabileceğini; özellikle aile hukuku uyuşmazlıklarında (örneğin kapalı kapılar ardında yaşanan ağır şiddet veya aldatmanın ispatında) gizli kayıt dışında hiçbir ispat imkânı kalmadığında "orantılılık" ve "üstün yarar" gibi kriterlerin yargısal veya yasal bir istisna olarak m. 189'a entegre edilmesi gerektiğini eleştirel bir yaklaşımla ortaya koymaktadır [1]. Kanun koyucunun, "hukuka aykırılık" kavramının sınırlarını, ihlal edilen hakkın ağırlığı ile ispat edilecek hakkın önemi arasında denge kuracak şekilde esnetmesi modern usul hukukunun bir gereğidir.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)