Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 178

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 178. maddesi, ıslah kurumunun mali sonuçlarını ve usul işlemlerinin tek taraflı değiştirilmesi karşısında diğer tarafı koruyucu tedbirleri düzenlemektedir. Islah, bir tarafa kendi usuli hatalarını düzeltme veya yeni hukuki durumlara uyum sağlama imkânı veren olağanüstü bir haktır. Ancak bu hakkın kullanılması, çoğu zaman diğer tarafın o ana kadar yapmış olduğu masrafların boşa gitmesine veya davanın uzaması nedeniyle yeni zararların doğmasına yol açar. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, ıslahın taraf için usuli bir güvence sunmakla birlikte, bu hakkın kullanımının karşı taraf aleyhine haksız yargılama giderlerine yol açmaması gerektiğini, kanun koyucunun usul ekonomisi ve adalet terazisindeki bu dengeyi teminat müessesesi ile sağladığını belirtmektedir [1, 2]. Madde, ıslahın geçerliliğini doğrudan mali bir şarta (teminatın süresinde yatırılmasına) bağlayarak sistematik bir önlem almıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan usul hukuku bakımından kritik kavramlar şunlardır:

• Geçersiz Hâle Gelen İşlemler ve Yargılama Giderleri: Islah (özellikle tamamen ıslah) yapıldığında, daha önce sunulan dilekçeler, toplanan deliller, alınan raporlar veya yapılan keşifler kısmen veya tamamen geçersizleşebilir. Bu boşa giden işlemler için yapılmış olan masraflar, ıslah eden tarafa yüklenir.
• Hâkimin Takdir Edeceği Teminat: Islah talebinde bulunulduğu anda, karşı tarafın doğmuş veya doğacak zararı ile yargılama giderlerinin kesin rakamı tam olarak bilinemeyebilir. Bu sebeple hâkim, yaklaşık bir değerlendirmeyle teminat niteliğinde bir bedel (avans) belirler.
• Bir Haftalık Süre ve Yaptırım: Teminatın mahkeme veznesine yatırılması için öngörülen bir haftalık süre kanuni ve kesin bir süredir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, bu sürenin kaçırılması veya teminatın yatırılmaması hâlinde yargılamanın eski hâliyle (ıslah öncesi durumdan) devam edeceğini, ıslahın hukuken hiç yapılmamış sayılması yaptırımının hak düşürücü nitelikte olduğunu ifade etmektedir [1, 2].

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 178 hükmü, Kanun'un "Yargılama Giderleri"ni düzenleyen HMK m. 323 ve devamı maddeleri ile "Teminat" rejimini düzenleyen HMK m. 84 ve devamı maddeleriyle sıkı bir sistematik ilişki içindedir. Ayrıca, ıslahın usulen geçerli şekilde tamamlanabilmesinin şartını ortaya koyduğundan HMK m. 176 (Islahın kapsamı) ve m. 177 (Islahın zamanı) hükümleriyle doğrudan bağlantılıdır. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, ıslah işleminin devlete ödenmesi gereken "ıslah harcı" ile m. 178'de düzenlenen ve tamamen karşı tarafı koruma amacı güden "teminat"ın birbirine karıştırılmaması gerektiğini, her iki mali yükümlülüğün de ıslahın sıhhati için usuli birer şart olduğunu vurgulamaktadır [1, 2].

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Davacı A, tapu iptali ve tescil davasında davasını tamamen ıslah ederek alacak davasına dönüştürmüştür. Hâkim, davalı B'nin o güne kadar yaptığı masrafların boşa gitmesi ve olası zararların karşılanması için HMK m. 178/1 uyarınca A'nın 10.000 TL teminat yatırmasına hükmetmiştir. A, bu bedeli mahkeme veznesine 9. gün yatırmıştır. Mahkeme, kanunda öngörülen bir haftalık kesin sürenin aşılması sebebiyle ıslahı yapılmamış saymış ve davayı tapu iptali talebi üzerinden görmeye devam etmiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: Davalı C, cevap dilekçesini kısmen ıslah ederek zaman aşımı def'ini ileri sürmüştür. Hâkim, davacı D'nin doğabilecek muhtemel zararları için 5.000 TL teminat yatırılmasına karar vermiş ve C bu bedeli süresinde vezneye depo etmiştir. Yargılama sonunda, ıslah nedeniyle davacı D'nin uğradığı fiili zararın ve yargılama giderinin sadece 1.500 TL olduğu m. 178/2 uyarınca tespit edilmiştir. Mahkeme, artan 3.500 TL'nin ıslah eden C'ye iadesine karar vermiştir.
• (kurmaca senaryo) 3: Davacı E, alacak miktarını ıslah yoluyla artırmış ve mahkemece belirlenen 3.000 TL teminatı süresinde yatırmıştır. Ancak bozma sonrası devam eden ve genişleyen tahkikat evresinde, ıslah nedeniyle karşı tarafın uğradığı masrafların ve zararların 8.000 TL'ye ulaştığı görülmüştür. Hâkim, HMK m. 178/2 hükmüne dayanarak, arada oluşan 5.000 TL'lik eksik kısmın E tarafından vezneye tamamlattırılmasına karar vermiştir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekili sıfatıyla görev yapan bir uygulayıcı olarak (Av. Fethi Güzel) meslektaşlarıma en kritik uyarım, duruşma tutanağına geçirilen ıslah beyanlarından veya sunulan dilekçelerden sonra mahkemenin kuracağı ara kararı titizlikle takip etmeleridir. Uygulamada avukatlar bazen sadece nispi ıslah harcını yatırıp yükümlülüklerinin bittiğini düşünmektedir. Oysa hâkim, HMK m. 178 kapsamında bir "teminat" tayin etmişse, bunun da bir hafta içinde yatırılması zorunludur. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, taraf vekillerinin hâkimden teminat miktarını açık, net ve şüpheye mahal bırakmayacak şekilde ara karara yazdırmasını talep etmeleri gerektiğini; soyut veya belirsiz ara kararlara dayanılarak "ıslahın yapılmamış sayılması" gibi ağır bir yaptırımla karşı karşıya kalmamanın yolunun süreci yakından takip etmekten geçtiğini belirtmektedir [1, 2].

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 178 hükmü, ıslah edenin karşısındaki tarafı mali açıdan güvence altına alma niyetiyle isabetli görünmekle birlikte, katı uygulama şartları bakımından hak arama hürriyetine müdahale boyutu içermektedir. "Bir haftalık" sürenin esnetilemez oluşu ve hâkimin takdir edeceği teminat meblağının üst sınırının yasada belirlenmemiş olması ciddi riskler barındırır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, hâkimin takdir edeceği teminat bedelinin fahiş olması veya tarafın mali güçsüzlüğü sebebiyle bu bedeli bir hafta içinde bulamaması durumunda, en haklı davanın bile ıslah edilememesi yüzünden kaybedilebileceğini; bu durumun mülkiyet ve adil yargılanma haklarının özüne dokunacak sonuçlar doğurabileceğini eleştirel bir dille ifade etmektedir [1, 2]. Teminat miktarının tayininde, ıslahın kısmen mi tamamen mi yapıldığına göre daha nesnel ölçütler getirilmesi usul adaletine daha uygun düşecektir.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)