Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 177

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 177. maddesi, medeni usul hukukunda tarafların iddia ve savunmalarını tek taraflı olarak değiştirebilmelerine olanak tanıyan ıslah kurumunun hangi zaman diliminde ve ne şekilde yapılabileceğini düzenlemektedir. Islahın yargılamanın her aşamasında sınırsızca yapılamayacağı, usul ekonomisi ve yargılamanın makul sürede bitirilmesi ilkelerinin doğal bir sonucudur. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, ıslahın zaman sınırı olarak "tahkikatın sona ermesi" anının belirlenmesinin, tahkikat aşamasının delillerin toplanıp tartışıldığı ve maddi gerçeğin şekillendiği evre olmasından kaynaklandığını görüşünü savunmaktadır. 2020 yılında 7251 sayılı Kanun ile maddeye eklenen ikinci fıkra, on yıllardır Türk usul hukukunda tartışılan ve 1948 ile 2016 tarihli Yargıtay İçtihadı Birleştirme Kararlarıyla katı bir şekilde yasaklanan "bozmadan sonra ıslah yapılamaz" kuralını esneterek, bozma sonrası tahkikat işlemi yapılması şartıyla ıslaha cevaz vermiş ve sisteme büyük bir yenilik getirmiştir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan temel usul hukuku kavramları şunlardır:

• Tahkikatın Sona Ermesi: İlk derece yargılamasında dilekçeler teatisi ve ön inceleme aşamalarından sonra gelen, delillerin toplanıp incelendiği evrenin bitiş anını ifade eder. Hâkimin tahkikatın bittiğini taraflara tefhim ettiği an, ıslah için de son sınırdır.
• Bozma/Kaldırma Kararından Sonra Islah: Yargıtay'ın bozma veya Bölge Adliye Mahkemesi'nin kaldırma kararından sonra dosyanın ilk derece mahkemesine dönmesi ve mahkemenin (örneğin yeni bir keşif yapması, yeni bir bilirkişi raporu alması gibi) "tahkikata ilişkin yeni bir işlem" yapması hâlinde ıslah yolunun tekrar açılmasıdır.
• Hukuki Durumun Ortadan Kaldırılamaması (Usuli Kazanılmış Hak): Bozmadan sonra yapılacak ıslahın mutlak sınırı, mahkemenin bozma kararına uymasıyla taraflar lehine oluşan usuli müktesep hakların ihlal edilememesidir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, bozmaya uyulmakla kesinleşen hususların ıslah yoluyla dahi bertaraf edilemeyeceğini, bu kuralın hukuki güvenlik ilkesinin bir gereği olduğunu belirtmektedir.
• Sözlü veya Yazılı Şekil: Islahın duruşma esnasında tutanağa geçirilmek suretiyle sözlü, yahut mahkemeye sunulacak bir dilekçe ile yazılı olarak yapılabileceğidir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 177, HMK m. 176 (Islahın kapsamı ve sayısı) ile doğrudan bağlantılıdır; zira tahkikat bitmeden veya bozmadan sonra ıslah hakkı doğsa bile, bu hak m. 176 uyarınca aynı davada yalnızca "bir kez" kullanılabilir. Ayrıca hüküm, HMK m. 141'deki iddia ve savunmanın genişletilmesi/değiştirilmesi yasağının zamansal çerçevesini çizer. İkinci fıkradaki usuli kazanılmış hak istisnası ise Kanun'da açıkça düzenlenmemiş olsa da Yargıtay içtihatlarıyla şekillenen "usuli müktesep hak" kurumuyla ve direnme/bozmaya uyma kararlarını düzenleyen HMK m. 373 hükmüyle sıkı bir sistematik ilişki içindedir. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, ıslahın zamanına ilişkin bu hükmün, usul ekonomisi (HMK m. 30) ile hukuki dinlenilme hakkı (HMK m. 27) arasında hassas bir denge kurduğunu değerlendirmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: İşçi A, kıdem tazminatı için açtığı davada bilirkişi raporu geldikten sonra, duruşmada sözlü olarak davasını ıslah ettiğini ve talep sonucunu 100.000 TL'ye çıkardığını beyan etmiştir. Ancak davalı işveren B'nin vekili duruşmaya katılmamıştır. Mahkeme, HMK m. 177/3 uyarınca sözlü ıslah beyanını tutanağa geçirmiş ve ıslah harcı yatırıldıktan sonra bu tutanağın davalı B'ye tebliğ edilerek haber verilmesine karar vermiştir.
• (kurmaca senaryo) 2: Davacı C'nin açtığı alacak davasında verilen karar, Yargıtay tarafından "eksik inceleme" gerekçesiyle bozulmuştur. İlk derece mahkemesi bozmaya uyarak eksikliği gidermek adına yeni bir bilirkişi heyetinden rapor almıştır (tahkikat işlemi yapılmıştır). Gelen yeni raporda alacak miktarı ilk rapordan daha yüksek çıkmıştır. C, HMK m. 177/2'nin tanıdığı yeni imkânı kullanarak bozmadan sonra davasını ıslah etmiş ve talebini artırmıştır. İşlem geçerlidir.
• (kurmaca senaryo) 3: Davacı D'nin açtığı tazminat davası reddedilmiş, Yargıtay kararı bozmuştur. Bozma kararında D'nin %50 kusurlu olduğu açıkça belirtilmiş ve mahkeme bu bozmaya uymuştur. Bozmadan sonra yeni bir rapor alınması üzerine D, davasını tamamen ıslah ederek %0 kusurlu olduğu iddiasıyla yeni bir hukuki sebep ileri sürmüştür. HMK m. 177/2'nin son cümlesi uyarınca, bozmaya uymakla %50 kusur oranında davalı lehine "usuli kazanılmış hak" doğduğundan, D'nin bu yöndeki ıslah talebi mahkemece dikkate alınmayacaktır.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir avukat olarak (Av. Fethi Güzel), duruşma salonlarında en çok dikkat edilmesi gereken hususun hâkimin "tahkikatı sonlandırdığı" ana ilişkin beyanı olduğunu belirtmeliyim. Hâkim "tahkikat bitmiştir, sözlü yargılamaya geçiyorum" dediği an, ıslah hakkı (ilk fıkra bağlamında) düşer. Islah dilekçesinin bu beyandan önce dosyaya sunulması veya harcının yatırılarak sözlü olarak tutanağa geçirilmesi şarttır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, uygulamacıların özellikle celse arasında ıslah dilekçesi verdiklerinde, karşı tarafa tebligat çıkarma masrafını (pul parasını) vezneye yatırmayı unutmaları durumunda işlemin sürüncemede kalacağı ve tahkikat bitiminde ıslahın tamamlanmamış sayılabileceği riskine dikkat çekmektedir. Bozmadan sonra ıslah kurumu ise ancak mahkemenin "tahkikata yönelik yeni bir işlem yapması" şartına bağlıdır; bozmaya uyulup dosya üzerinden derhal karar verilecek hâllerde bu hak kullanılamaz.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 177/2 hükmü ile "bozmadan sonra ıslah" yasağının kaldırılması, Türk medeni usul hukuku tarihi açısından devrim niteliğinde, son derece olumlu bir adımdır. Önceki katı içtihatlar nedeniyle hak arama hürriyeti ağır yara almaktaydı. Ancak fıkranın son cümlesinde yer alan "bozma kararına uymakla ortaya çıkan hukuki durum ortadan kaldırılamaz" ibaresi, kanun yapma tekniği açısından muğlaktır. Usuli kazanılmış hak, kanunda açıkça tanımlanmamış, tamamen Yargıtay içtihatlarıyla sınırları çizilmiş ve istisnaları oldukça geniş bir doktriner kavramdır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, kanun koyucunun "usuli müktesep hak" gibi sınırları son derece kaygan bir kavramı "hukuki durum" gibi soyut bir ifadeyle ıslahın sınırı olarak belirlemesinin, alt derece mahkemelerinde keyfi ret kararlarına yol açabileceğini; bozmadan sonra ıslahın sınırlarının daha somut yasal kriterlerle belirlenmemesinin maddenin uygulanmasında istikrarsızlık yaratacağını isabetli bir biçimde eleştirmektedir. Kural yerinde olmakla birlikte, istisnasının lafzı yargı pratiğinde yeni uyuşmazlıklara gebedir.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)