Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 174

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 174. maddesi, isticvap kurumunun şekli ve belgesel aşamasını teşkil eder. İsticvap, usul hukukunda tarafın kendi aleyhine veya davanın aydınlatılmasına yönelik vakıalar hakkında bizzat hâkim tarafından dinlenmesi işlemidir. HMK m. 174, bu sözlü işlemin yargılamada kesin ve güvenilir bir delile (çoğunlukla ikrara) dönüşebilmesi için tutanağa bağlanması usulünü detaylandırmaktadır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde [1], isticvabın usulüne uygun olarak yapılmasının yeterli olmadığını; elde edilen beyanların ve ikrarın geçerliliğinin ancak kanunda öngörülen sıkı şekil şartlarına tabi bir tutanakla sabit hâle getirilebileceğini savunmaktadır. Maddede sırasıyla tutanağın içeriği, tarafların huzurunda okunması, isticvap olunan tarafa imzalatılması ve imzadan imtina durumunda yapılacaklar sistematik bir bütünlük içerisinde kurala bağlanmıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan temel kavramlar şunlardır:

• Tutanağa Yazılma (Açıklama, Soru ve Cevaplar): Mahkeme kâtibi tarafından duruşma zaptına isticvap konusu vakıaların özetinin değil, bizzat sorulan soruların ve verilen cevapların ayrıntılı şekilde işlenmesi zorunluluğudur. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında [1], beyanların anlamını değiştirecek özetlemelerden kaçınılması ve tarafın ifadelerinin mümkün olduğunca kendi kelimeleriyle tutanağa geçirilmesi gerektiğini belirtmektedir.
• Huzurda Okunma: Yazılan metnin tarafın gerçek iradesini yansıtıp yansıtmadığının teyit edilmesi amacıyla, tutanağın imza öncesinde açıkça okunması işlemidir.
• Altının İmzalatılması: Normal duruşma tutanakları kural olarak sadece hâkim ve kâtip tarafından imzalanırken, isticvap tutanağının bizzat beyan sahibi (isticvap olunan taraf) tarafından imzalanması şarttır.
• Haklı Gerekçe ve İmzadan Kaçınma (İmtina): Tarafın, okunan metnin kendi sözlerini yansıtmadığı itirazı haklı bir gerekçe olabilir. Ancak sırf verdiği cevaptan pişmanlık duyarak imzadan kaçınma durumu "haklı gerekçe olmaksızın" kaçınma sayılır ve hâkim tarafından tutanağa şerh düşülerek belgelendirilir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 174 hükmü, genel tutanak düzenini kurala bağlayan HMK m. 154 (Duruşma tutanağı) ile özelden genele bir ilişki içindedir. HMK m. 154'te duruşma tutanaklarına yazılacak hususlar genel çerçevede belirtilirken, bu madde isticvabın doğası gereği özel bir imza yükümlülüğü getirir. Ayrıca bu düzenleme, HMK m. 188'de yer alan "İkrar" kurumuyla doğrudan bağlantılıdır. Zira tutanağa geçirilen ve imzalanan aleyhe beyanlar, mahkeme içi ikrar niteliği kazanarak kesin delil teşkil eder. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde [1], isticvap tutanağının resmi belge niteliğinde olduğunu ve sahteliği ispat edilinceye kadar kesin delil gücüne sahip bulunduğunu vurgulamaktadır.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Tapu iptali ve tescil davasında davalı A isticvap edilmiş ve "Satış bedelini elden nakit almıştım" demiştir. Ancak zabıt kâtibi bu cümleyi yanlışlıkla "Bedeli banka üzerinden almıştım" şeklinde tutanağa geçirmiştir. Tutanak HMK m. 174 gereğince A'nın yüzüne karşı okunurken A bu hatayı fark edip itiraz etmiştir. Hâkim, hatayı düzelttikten sonra nihai metni A'ya imzalatmıştır.
• (kurmaca senaryo) 2: Bir alacak davasında isticvap olunan davacı B, sorulara kendi aleyhine sonuç doğuracak şekilde dürüstçe cevap vermiştir. Ancak tutanak yazılıp kendisine imzalatılmak istendiğinde, davasını kaybedeceğini fark ederek aniden sinirlenmiş ve hiçbir gerekçe göstermeden salonu terk etmeye çalışmıştır. Hâkim, HMK m. 174/1 son cümlesi uyarınca, "İsticvap olunan taraf metin okunduktan sonra haklı bir mazeret bildirmeden imzadan imtina etmiştir" şerhini düşerek durumu kâtip ile birlikte imza altına almıştır. B'nin beyanları yine de ikrar olarak geçerliliğini korur.
• (kurmaca senaryo) 3: İsticvap işlemi sırasında davalı C'nin daha önce geçirdiği bir kaza nedeniyle iki elinin de alçıda olduğu görülmüştür. Tutanak hazırlandıktan sonra C'nin fiilen imza atması mümkün olmadığı için, hâkim bu fiziksel engeli (haklı gerekçeyi) tutanağa yazarak durumu tespit etmiş ve isticvap işlemini hukuken tamamlamıştır.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir avukat olarak isticvap duruşmalarında en yüksek dikkati "tutanağın yazımı" aşamasında göstermek zorundayız. Kâtibin ifadeleri özetleyerek yazması, müvekkilin kurduğu cümlenin hukuki mahiyetini baştan aşağı değiştirebilir. Müvekkile, tutanak sesli olarak okunurken dikkatle dinlemesi ve söylemediği bir kelime bile varsa imza atmadan önce mahkemeyi uyarması gerektiği önceden tembihlenmelidir. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde [1], vekillerin tutanak yazılırken ekrana müdahil olmalarının usulen mümkün olmasa da, ifadelerin zapta doğru geçirilip geçirilmediğini sözlü olarak takip etmelerinin hukuki dinlenilme hakkı kapsamında müvekkillerini korumak için elzem olduğunu belirtmektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

HMK m. 174'te öngörülen sadece "yazılı" tutanak düzenleme şekli, yargılamada modern teknolojinin sağladığı imkânların gerisinde kalmaktadır. Tarafın sorulan soruya verdiği cevap sırasındaki tereddüdü, ses tonu, mimikleri ve cümlenin vurgusu yazılı bir kâğıtta kaybolmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında [1], özellikle isticvap gibi kişinin kendi aleyhine vakıaları ikrar edebildiği kritik işlemlerin yalnızca yazılı tutanakla değil, zorunlu olarak ses ve görüntü kaydı (SEGBİS) altına alınarak dosyaya eklenmesi gerektiğini; yazılı tutanağa dayalı "kâtip ne anladıysa o" şeklindeki bir sistemin maddi gerçeğin saptırılması riskini her zaman barındırdığını isabetli bir eleştiri olarak ortaya koymaktadır. İmzadan imtina konusundaki ihtilafların ve tutanağın sahteliği/yanlışlığı iddialarının önüne geçebilmek adına isticvapta zorunlu video/ses kaydı usulüne geçilmesi gerekmektedir.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)