Hukuk Muhakemeleri Kanunu Madde 173

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun 173. maddesi, isticvap kurumunun mahkeme huzurunda icrasına ilişkin usul ve esasları düzenlemektedir. İsticvap, tarafın kendi aleyhine olan veya uyuşmazlığın çözümü için önem arz eden vakıalar hakkında bizzat hâkim tarafından sorgulanmasıdır. Madde hükmü, usul hukukuna hâkim olan "doğrudanlık ilkesi" ve "sözlülük ilkesi"nin en somut yansımalarından biridir. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, isticvabın bizzat tarafın kendisine yapılması gereken bir işlem olduğunu, hâkimin tarafın beyanlarını ve duruşmadaki tavırlarını doğrudan gözlemlemesinin maddi gerçeğin ortaya çıkarılmasında kritik bir rol oynadığını belirtmektedir. Bu madde, isticvabın yapılma şeklini, hâkimin tarafa yapacağı hatırlatmayı, duruşma düzenini ve beyanın doğallığını korumaya yönelik kısıtlamaları (yazılı not yasağı) sistematik bir bütünlük içinde kurala bağlamıştır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Madde metninde yer alan usul hukuku bakımından kritik kavramlar şunlardır:

• Bizzat İsticvap Olunma: İsticvabın şahsa sıkı sıkıya bağlı bir işlem olduğunu ve vekil aracılığıyla yapılamayacağını vurgular.
• Gerçeği Söyleme Hatırlatması: İsticvap olunan tarafa yemin verdirilmez; zira yemin usul hukukunda ayrı bir kesin delil (HMK m. 225 vd.) olarak düzenlenmiştir. Hâkim sadece "gerçeği söylemesi gerektiği" yönünde vicdani ve ahlaki bir hatırlatmada bulunur.
• Taraf Vekillerinin Hazır Bulunması: İsticvap gizli bir işlem değildir. Silahların eşitliği ve hukuki dinlenilme hakkı gereğince, karşı taraf ve vekilleri duruşmada hazır bulunarak süreci takip edebilirler.
• Yazılı Not Kullanma Yasağı: Tarafın yöneltilen sorulara önceden kurgulanmış ve ezberlenmiş cevaplar vermesini engellemek amacıyla getirilmiştir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, yazılı not kullanma yasağının isticvapta doğallığı ve samimiyeti sağlamak, böylece tarafın gerçeği gizlemesini veya çelişkili beyanlarda bulunmasını önlemek amacıyla ihdas edildiğini belirtmektedir.

3. Sistematik İlişkiler

HMK m. 173 hükmü, HMK'nın "İsticvap olunacak tarafın davet edilmesi" (m. 171) ve "Bizzat isticvap olunma" (m. 172) hükümleriyle birbirini tamamlayan bir yapıdadır. Ayrıca, tanıkların dinlenmesi usulündeki yazılı not kullanma yasağına (HMK m. 261) paralellik gösterir. Öte yandan, yemin kurumundan (HMK m. 225 vd.) ayrıldığı temel noktalardan biri, tarafın gerçeği söylememesi hâlinde yalan yere yemin suçunun (TCK m. 275) oluşmamasıdır. Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, isticvap kurumunun bir delil elde etme aracı olarak yemin ve tanık beyanından farklı bir usuli rejime tabi olduğunu, tarafa sadece gerçeği söylemesinin hatırlatılmasının işlemin taraf beyanı (ikrar) niteliğiyle uyumlu olduğunu değerlendirmektedir.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.

5. Pratik Örnek Olaylar

• (kurmaca senaryo) 1: Bir eser sözleşmesinden doğan alacak davasında, davalı şirket yetkilisi teslim tarihlerine ilişkin isticvap olunmaktadır. Şirket yetkilisi, avukatının kendisine önceden hazırladığı savunma metnini cebinden çıkararak okumaya başlar. Hâkim, HMK m. 173/4 uyarınca tarafın yazılı not kullanamayacağını belirterek metni okumasını yasaklar ve sorulara irticalen (doğrudan) cevap vermesini ister.
• (kurmaca senaryo) 2: Karışık bir cari hesap uyuşmazlığında davacı taraf isticvap edilmektedir. Hâkim, 5 yıl önceki spesifik fatura numaraları ve ödeme meblağlarını sorar. Davacı, bu kadar çok rakamı aklında tutamadığını belirterek, sadece kendi muhasebe kayıtlarından aldığı kısa bir özet tabloya bakmak için izin ister. Hâkim, "mahkemenin izni" istisnası kapsamında, sadece rakamları hatırlaması amacıyla bu kısa nota bakmasına m. 173/4 gereği müsaade eder.
• (kurmaca senaryo) 3: İsticvap duruşması sırasında davalının avukatı, müvekkiline sorulan bir sorunun yönlendirici olduğunu iddia ederek itirazda bulunur. HMK m. 173/3 uyarınca taraf vekili isticvap esnasında hazır bulunma hakkına sahip olduğundan, hukuka aykırı gördüğü usuli işlemlere müdahale edebilir ve bu durumu zapta geçirtebilir.

6. Pratik Uygulama Notları

Taraf vekilliği yapan bir avukatın (örneğin benim gibi bir uygulamacının) dikkat etmesi gereken en önemli husus, müvekkilini duruşma öncesinde mahkeme salonundaki atmosfere ve kısıtlamalara hazırlamaktır. Müvekkile, elinde bir kâğıtla savunma yapamayacağı, hâkimin gözünün içine bakarak doğrudan ve samimi cevaplar vermesi gerektiği tembihlenmelidir. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi çalışmasında, vekillerin isticvap sırasında müvekkilleri yerine cevap vermelerinin veya onlara fısıldayarak kopya vermelerinin yasak olduğunu, bu tür eylemlerin isticvabın sıhhatini zedeleyeceğini ve hâkim tarafından tutanağa bağlanarak aleyhe değerlendirilebileceğini hatırlatmaktadır. Ayrıca, hâkim gerçeği söyleme hatırlatması yapmayı unutursa, usuli bir eksiklik doğmaması adına vekilin bu hatırlatmayı mahkemeden nezaketle talep etmesi yerinde olur.

7. Eleştirel Değerlendirme

Maddenin ikinci fıkrasında yer alan "gerçeği söylemesi gerektiği hususunun hatırlatılması" kuralı, yaptırımsız bir iyi niyet temennisinden öteye geçememektedir. Yalan beyanda bulunan taraf için, yalan yere yemin eden taraf veya tanık gibi doğrudan bir cezai müeyyide (yalan tanıklık veya yalan yere yemin suçu) öngörülmemiştir. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması eserinde, isticvap sırasında gerçeği saklayan veya yalan beyanda bulunan tarafın dürüstlük kuralına (HMK m. 29) aykırı davrandığını, ancak bu durumun sırf "hatırlatma" ile engellenemeyeceğini; kanun koyucunun usul ekonomisi ve maddi gerçeğe ulaşma ideali bakımından isticvapta yalan beyanı caydırıcı disiplin yaptırımlarına bağlamamasının kurumun etkisini zayıflattığını eleştirel bir yaklaşımla ortaya koymaktadır. Yazılı not kullanma yasağı yerinde olmakla birlikte, gerçeği söyleme yükümlülüğünün içinin boş bırakılması uygulamada ciddi bir handikaptır.

Conversation: 52013d40-10e0-4776-b297-275dcd05956c (turn 1)