1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 13. maddesi, medeni usul hukukunda
"bağlantı sebebiyle yetki" (katılma yetkisi) müessesesinin en tipik
görünümlerinden birini düzenlemektedir. Kural olarak, bir davalının davacıya
karşı yönelteceği talep, bağımsız bir dava olarak o talebin kendi yetki
kurallarına (örneğin yeni davalının, yani asıl davacının yerleşim yeri
mahkemesine) tabi olmalıdır. Ancak kanun koyucu, aralarında takas/mahsup
ilişkisi veya hukuki bir bağ bulunan karşılıklı iddiaların tek bir mahkemede,
tek bir dosyada birlikte görülmesini sağlamak amacıyla HMK m. 13 ile asıl
davanın açıldığı mahkemeyi "karşı dava" için de yetkili kılmıştır. Kuru,
Medeni Usul Hukuku eserinde, bu yetki kuralının temelinde tamamen "usul
ekonomisi" ilkesinin ve birbiriyle bağlantılı iki uyuşmazlıkta çelişik
kararların verilmesini önleme gayesinin yattığını savunmaktadır [1]. Bu madde,
asıl davanın yetkisini bir nevi genişleterek, karşı dava için alternatif ve
pratik bir yetki zemini yaratır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- Karşı Dava: Derdest (görülmekte olan) bir davada, davalının (cevap
dilekçesiyle birlikte) asıl davacıya karşı yönelttiği ve asıl davanın
talebinden bağımsız bir mahkûmiyet veya tespit içeren müstakil davadır.
- Asıl Davaya Bakan Mahkeme: İlk davanın usulüne uygun olarak açıldığı,
görev ve yetki itirazlarını aşarak uyuşmazlığın esasına girmeye hak kazanmış
olan ilk derece mahkemesidir.
- Kesin Yetkinin Söz Konusu Olmadığı Hâller (Sınırlandırma): HMK m. 13'ün
uygulanabilmesi için aranan en temel negatif şarttır. Karşı davaya konu olan
uyuşmazlık (örneğin taşınmazın aynına ilişkin bir talep) kanun gereği mutlak
surette "kesin yetkili" bir mahkemede açılmak zorundaysa, usul ekonomisi ve
bağlantı gerekçesi bu kesin yetkiyi bertaraf edemez.
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 13, yetki kuralları içinde yer almakla birlikte, asıl dogmatik bağını
karşı davanın şartlarını düzenleyen HMK m. 132 ve m. 133 ile kurmaktadır. Karşı
dava açılabilmesi için asıl talep ile karşı talep arasında takas/mahsup
ilişkisi veya "asıl davanın konusu ile bir bağlantı" bulunması zaten maddi bir
usul şartıdır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK
m. 13'ün, HMK m. 132'deki maddi "bağlantı" şartının yetki hukukuna yansımış
hali olduğunu; bağlantılı uyuşmazlıkların birlikte görülmesinin yargılamayı
hızlandıracağını ve hâkime uyuşmazlığın bütününü (karşılıklı fotoğrafını) görme
imkânı sunacağını belirtmektedir [1]. Ayrıca madde, uyuşmazlıkların
birleştirilmesini düzenleyen HMK m. 166 ile de amaçsal bir paralellik
içindedir.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Ankara'da yaşayan davacı (A), İzmir'de yaşayan davalı
(B)'ye karşı aralarındaki bir ticari satım sözleşmesinden doğan 200.000 TL
alacağın tahsili için, genel yetki kuralı (HMK m. 6) uyarınca İzmir
mahkemelerinde dava açmıştır. Davalı (B), cevap dilekçesiyle birlikte, (A)'dan
olan başka bir hizmet sözleşmesine dayalı 150.000 TL'lik alacağı için "karşı
dava" açmak istemektedir. (B)'nin bu alacak için normalde (A)'nın yerleşim yeri
olan Ankara'da dava açması gerekirken; HMK m. 13 amir hükmü sayesinde, asıl
davaya bakan İzmir mahkemesi bu karşı davaya bakmaya da yetkili hale gelir ve
(B) karşı davasını doğrudan İzmir'deki aynı dosyada ikame edebilir.
(kurmaca senaryo) İstanbul'da yaşayan davacı (C), trafik kazasından
kaynaklanan maddi hasarın tazmini için kazanın meydana geldiği yer olan Bursa
mahkemelerinde davalı (D)'ye karşı asıl davayı açmıştır. Davalı (D), cevap
dilekçesinde kazaya ilişkin savunmalarını sunarken, bir de (C) ile aralarında
yıllardır süren ve konusu Antalya'daki bir arsanın mülkiyeti olan uyuşmazlığı
"karşı dava" olarak aynı dosyaya dâhil etmek istemiştir. HMK m. 12 uyarınca
taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer (Antalya) "kesin
yetkili" olduğundan, HMK m. 13'teki "kesin yetkinin söz konusu olmaması" şartı
gerçekleşmemiştir. Bursa mahkemesi, bu karşı dava talebi için derhal tefrik
(ayırma) kararı vererek Antalya mahkemelerine yetkisizlik kararı ile dosyayı
gönderecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık ve mahkeme pratiğinde, karşı dava ile asıl dava arasındaki yetki ve
bağlantı ilişkisinin gözden kaçırılması usuli tefrik (ayırma) işlemlerine neden
olmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların
karşı dava hazırlarken sırf "asıl davanın mahkemesi nasılsa yetkilidir"
rehavetine kapılmamaları gerektiğini; karşı davanın konusunun (örneğin miras,
taşınmaz veya tüketici uyuşmazlıkları gibi) kendi içinde münhasır (kesin) bir
yetki kuralına tabi olup olmadığını öncelikle ve titizlikle incelemeleri
gerektiğini usuli bir strateji kuralı olarak hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 13, pratik faydası oldukça yüksek, usul ekonomisine doğrudan hizmet eden
fonksiyonel bir usul normudur. Ancak maddedeki "kesin yetkinin söz konusu
olmadığı hâllerde" istisnası, teorik olarak doğru görünse de bazı spesifik
durumlarda hukuki mantığı zorlamaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri
Kanunu Şerhi eserinde, asıl dava ile karşı dava arasında çok sıkı bir maddi
hukuk bağlantısı olduğu (örneğin taraflar arasındaki tek bir karmaşık
sözleşmenin bir yönünün para alacağına, diğer yönünün ise tapu iptal tescile
dönüştüğü) hallerde, sırf HMK m. 12'deki kesin yetki kuralı yüzünden bu sarmal
uyuşmazlığın iki farklı şehrin mahkemesine bölünmesinin, usul ekonomisiyle ve
adil yargılanma hakkıyla açıkça çeliştiğini eleştirel bir dille ifade
etmektedir [1].
Ayrıca Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, asıl davaya
bakan mahkemenin, o dava için "yetkisiz" olduğu sonradan anlaşılırsa, karşı
dava yönünden de yetkisiz hale gelip gelmeyeceğinin kanunda açıkça
düzenlenmediğini belirtmektedir [1]. Asıl davada yetkisizlik kararı verilirse,
karşı davanın sırf davalının genel yerleşim yerinde olduğu gerekçesiyle o
mahkemede tutulup tutulmayacağı doktrinde tartışmalara neden olmaktadır. Kanun
koyucunun, asli uyuşmazlığın yetki akıbetinin (düşme, feragat veya yetkisizlik
hallerinde) karşı davanın yetkisine etkisini daha açık bir metinle düzenlemesi
modern usul hukukunun bir gereğidir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 13. maddesi, medeni usul hukukunda "bağlantı sebebiyle yetki" (katılma yetkisi) müessesesinin en tipik görünümlerinden birini düzenlemektedir. Kural olarak, bir davalının davacıya karşı yönelteceği talep, bağımsız bir dava olarak o talebin kendi yetki kurallarına (örneğin yeni davalının, yani asıl davacının yerleşim yeri mahkemesine) tabi olmalıdır. Ancak kanun koyucu, aralarında takas/mahsup ilişkisi veya hukuki bir bağ bulunan karşılıklı iddiaların tek bir mahkemede, tek bir dosyada birlikte görülmesini sağlamak amacıyla HMK m. 13 ile asıl davanın açıldığı mahkemeyi "karşı dava" için de yetkili kılmıştır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, bu yetki kuralının temelinde tamamen "usul ekonomisi" ilkesinin ve birbiriyle bağlantılı iki uyuşmazlıkta çelişik kararların verilmesini önleme gayesinin yattığını savunmaktadır [1]. Bu madde, asıl davanın yetkisini bir nevi genişleterek, karşı dava için alternatif ve pratik bir yetki zemini yaratır.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 13, yetki kuralları içinde yer almakla birlikte, asıl dogmatik bağını karşı davanın şartlarını düzenleyen HMK m. 132 ve m. 133 ile kurmaktadır. Karşı dava açılabilmesi için asıl talep ile karşı talep arasında takas/mahsup ilişkisi veya "asıl davanın konusu ile bir bağlantı" bulunması zaten maddi bir usul şartıdır. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 13'ün, HMK m. 132'deki maddi "bağlantı" şartının yetki hukukuna yansımış hali olduğunu; bağlantılı uyuşmazlıkların birlikte görülmesinin yargılamayı hızlandıracağını ve hâkime uyuşmazlığın bütününü (karşılıklı fotoğrafını) görme imkânı sunacağını belirtmektedir [1]. Ayrıca madde, uyuşmazlıkların birleştirilmesini düzenleyen HMK m. 166 ile de amaçsal bir paralellik içindedir.
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Ankara'da yaşayan davacı (A), İzmir'de yaşayan davalı (B)'ye karşı aralarındaki bir ticari satım sözleşmesinden doğan 200.000 TL alacağın tahsili için, genel yetki kuralı (HMK m. 6) uyarınca İzmir mahkemelerinde dava açmıştır. Davalı (B), cevap dilekçesiyle birlikte, (A)'dan olan başka bir hizmet sözleşmesine dayalı 150.000 TL'lik alacağı için "karşı dava" açmak istemektedir. (B)'nin bu alacak için normalde (A)'nın yerleşim yeri olan Ankara'da dava açması gerekirken; HMK m. 13 amir hükmü sayesinde, asıl davaya bakan İzmir mahkemesi bu karşı davaya bakmaya da yetkili hale gelir ve (B) karşı davasını doğrudan İzmir'deki aynı dosyada ikame edebilir.
(kurmaca senaryo) İstanbul'da yaşayan davacı (C), trafik kazasından kaynaklanan maddi hasarın tazmini için kazanın meydana geldiği yer olan Bursa mahkemelerinde davalı (D)'ye karşı asıl davayı açmıştır. Davalı (D), cevap dilekçesinde kazaya ilişkin savunmalarını sunarken, bir de (C) ile aralarında yıllardır süren ve konusu Antalya'daki bir arsanın mülkiyeti olan uyuşmazlığı "karşı dava" olarak aynı dosyaya dâhil etmek istemiştir. HMK m. 12 uyarınca taşınmazın aynına ilişkin davalarda taşınmazın bulunduğu yer (Antalya) "kesin yetkili" olduğundan, HMK m. 13'teki "kesin yetkinin söz konusu olmaması" şartı gerçekleşmemiştir. Bursa mahkemesi, bu karşı dava talebi için derhal tefrik (ayırma) kararı vererek Antalya mahkemelerine yetkisizlik kararı ile dosyayı gönderecektir.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık ve mahkeme pratiğinde, karşı dava ile asıl dava arasındaki yetki ve bağlantı ilişkisinin gözden kaçırılması usuli tefrik (ayırma) işlemlerine neden olmaktadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların karşı dava hazırlarken sırf "asıl davanın mahkemesi nasılsa yetkilidir" rehavetine kapılmamaları gerektiğini; karşı davanın konusunun (örneğin miras, taşınmaz veya tüketici uyuşmazlıkları gibi) kendi içinde münhasır (kesin) bir yetki kuralına tabi olup olmadığını öncelikle ve titizlikle incelemeleri gerektiğini usuli bir strateji kuralı olarak hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 13, pratik faydası oldukça yüksek, usul ekonomisine doğrudan hizmet eden fonksiyonel bir usul normudur. Ancak maddedeki "kesin yetkinin söz konusu olmadığı hâllerde" istisnası, teorik olarak doğru görünse de bazı spesifik durumlarda hukuki mantığı zorlamaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, asıl dava ile karşı dava arasında çok sıkı bir maddi hukuk bağlantısı olduğu (örneğin taraflar arasındaki tek bir karmaşık sözleşmenin bir yönünün para alacağına, diğer yönünün ise tapu iptal tescile dönüştüğü) hallerde, sırf HMK m. 12'deki kesin yetki kuralı yüzünden bu sarmal uyuşmazlığın iki farklı şehrin mahkemesine bölünmesinin, usul ekonomisiyle ve adil yargılanma hakkıyla açıkça çeliştiğini eleştirel bir dille ifade etmektedir [1].
Ayrıca Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, asıl davaya bakan mahkemenin, o dava için "yetkisiz" olduğu sonradan anlaşılırsa, karşı dava yönünden de yetkisiz hale gelip gelmeyeceğinin kanunda açıkça düzenlenmediğini belirtmektedir [1]. Asıl davada yetkisizlik kararı verilirse, karşı davanın sırf davalının genel yerleşim yerinde olduğu gerekçesiyle o mahkemede tutulup tutulmayacağı doktrinde tartışmalara neden olmaktadır. Kanun koyucunun, asli uyuşmazlığın yetki akıbetinin (düşme, feragat veya yetkisizlik hallerinde) karşı davanın yetkisine etkisini daha açık bir metinle düzenlemesi modern usul hukukunun bir gereğidir.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)