1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 125. maddesi, yargılama devam ederken dava
konusu malın veya hakkın üçüncü bir kişiye devredilmesi (temlik edilmesi)
durumunda ortaya çıkacak usuli sorunları çözen temel bir normdur. Kural olarak,
davanın açılmasıyla birlikte maddi hukuk alanındaki tasarruf yetkisi ortadan
kalkmaz; yani bir kimse davalı olduğu malı başkasına satabilir veya davacı
olduğu alacağı başkasına devredebilir. Ancak bu maddi hukuk tasarrufunun
yargılamayı kilitlememesi veya karşı tarafı mağdur etmemesi gerekir. Kuru,
Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile maddi hukuktaki
tasarruf özgürlüğü ile usul hukukundaki taraf teşkili ve hukuki güvenlik
ilkeleri arasında hassas bir denge kurduğunu; devir işleminin davanın reddine
sebep olmasını engelleyerek, yargılamanın yeni taraflarla veya yeni bir taleple
(tazminat) kesintisiz sürdürülmesini sağlayan dogmatik bir "kanuni halefiyet"
(yasal taraf değişikliği) mekanizması ihdas ettiğini savunmaktadır [1, 2].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- Davanın Açılmasından Sonra: Devir işleminin, HMK m. 118 uyarınca
davanın tevzi edilerek (kaydedilerek) derdestlik statüsü kazandığı andan,
hükmün kesinleşmesine kadar geçen süre içinde gerçekleşmesidir.
- Davalının Devretmesi (m. 125/1): Davalının, dava konusu malı (örneğin
tapuyu) üçüncü kişiye devretmesi halinde davacıya tanınan yenilik doğuran
seçimlik haktır. Davacı dilerse yeni malike karşı aynî hakkını takip eder,
dilerse devreden eski malike karşı davasını "tazminat davasına" dönüştürür.
- Davacının Devretmesi (m. 125/2): Davacının, dava konusu hakkı (örneğin
alacağı) üçüncü kişiye devretmesidir. Burada davalıya bir seçim hakkı verilmez;
devralan kişi otomatik olarak davacının yerine geçer ve davaya kaldığı yerden
asil sıfatıyla devam eder.
- Devredenin Davasından Vazgeçmesi: Davalının malı devretmesi halinde,
davacının devralana (yeni malike) yönelmesi durumunda, eski davalı ile olan
usul ilişkisini (husumeti) sonlandırmasıdır.
- Müteselsil Sorumluluk: 2020 yılında 7251 sayılı Kanun ile maddeye
eklenen çok kritik bir güvencedir. Dava konusu devredildiğinde, yargılama
giderlerinden kaçmak amacıyla malın fakir/ödeme gücü olmayan üçüncü kişilere
muvazaalı olarak devredilmesini önlemek için, davayı kaybeden tarafta yer alan
"devreden" ve "devralan" kişilerin yargılama giderlerinden ve vekâlet
ücretinden birlikte (müteselsilen) sorumlu tutulmasıdır.
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 125, medeni usul hukukunda "Tarafta İradî Değişiklik" kurumunu
düzenleyen HMK m. 124'ün en büyük istisnasıdır. HMK m. 124'te taraf değişikliği
için karşı tarafın rızası veya kabul edilebilir bir yanılgı aranırken, HMK m.
125'te gerçekleşen taraf değişikliği kanundan doğan zorunlu (yasal) bir
değişikliktir ve kimsenin rızasına tabi değildir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes,
Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 125'in salt bir usul normu
olmadığını, doğrudan doğruya Türk Borçlar Kanunu'ndaki "Alacağın Temliki" (TBK
m. 183) ve Türk Medeni Kanunu'ndaki "İyiniyetin Korunması" (TMK m. 1023)
hükümleriyle maddi hukuk bağlamında et ve tırnak gibi bütünleştiğini; özellikle
davalının devri halinde üçüncü kişinin maddi hukuk bakımından iyiniyetli olup
olmadığının, davanın yeni malike karşı kazanılıp kazanılamayacağını belirleyen
en temel unsur olduğunu usul dogmatiği açısından belirtmektedir [1, 2].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Davacı (A), davalı (B) adına kayıtlı olan taşınmazın
aslında kendisine ait olduğu iddiasıyla "tapu iptal ve tescil davası" açmıştır.
Dava devam ederken (B), söz konusu taşınmazı üçüncü kişi (C)'ye satıp
devretmiştir. Durumu öğrenen (A), HMK m. 125/1-a uyarınca seçimlik hakkını
kullanarak davayı yeni malik (C)'ye yönelttiğini mahkemeye bildirir. Yargılama
(C)'ye karşı devam eder. Dava (A) lehine sonuçlanır ve tapunun iptaline karar
verilirse; yargılama giderleri ile davacı (A) lehine hükmedilecek vekâlet
ücretinden, taşınmazı devreden (B) ile devralan (C) müteselsilen sorumlu olur.
(kurmaca senaryo) Davacı (X), davalı (Y)'den olan 500.000 TL tutarındaki cari
hesap alacağının tahsili için dava açmıştır. Tahkikat aşamasında (X), nakit
ihtiyacı sebebiyle bu alacağını "alacağın temliki" sözleşmesiyle faktoring
şirketi (Z)'ye devretmiştir. HMK m. 125/2 amir hükmü gereğince, (Z) şirketi
temliknameyi mahkemeye sunarak doğrudan davacı (X)'in yerine geçer. Davalı
(Y)'nin bu duruma itiraz etme veya rıza göstermeme hakkı yoktur. Ancak dava
ispatlanamaz ve esastan reddedilirse (davacı taraf kaybederse), davalı (Y)
lehine hükmedilecek vekâlet ücretinden hem eski davacı (X) hem de yeni davacı
(Z) müteselsilen sorumlu tutulur.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık mesleği pratiğinde, HMK m. 125'in karmaşık süreçleriyle uğraşmamak
için davanın başında alınacak önlemler hayati önem taşır. Sungurtekin Özkan,
Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların özellikle tapu iptali,
istihkak veya menkul teslimi gibi aynî hakka taalluk eden davaları açarken
dilekçelerinde mutlak surette HMK m. 389 uyarınca "dava konusunun üçüncü
kişilere devrinin önlenmesi için ihtiyati tedbir" talep etmelerinin en büyük
mesleki özen yükümlülüğü olduğunu; zira tedbir konulmadan malın devredilmesi
halinde, yeni malikin TMK m. 1023 uyarınca "iyiniyetli" olduğunu ispatlaması
tehlikesiyle karşılaşılabileceğini ve bu durumda davanın mecburen (ve
genellikle tahsil kabiliyeti düşük olan) eski malike karşı "tazminat davasına"
dönüştürülmek zorunda kalınacağını stratejik bir kural olarak hatırlatmaktadır
[1, 2].
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 125, her ne kadar 2020 yılındaki değişiklikle müteselsil sorumluluk
mekanizmasını getirerek usuli kötüniyetlerin önüne geçmeye çalışsa da,
doktrinde terminolojik ve dogmatik bazı sert eleştirilere maruz kalmaktadır.
Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, 1. fıkranın (a)
bendinde yer alan "devreden tarafla olan davasından vazgeçerek" ibaresini
şiddetle eleştirmektedir. "Davadan vazgeçme" (feragat), maddi hakkı tamamen
söndüren (HMK m. 307) kesin hüküm niteliğinde bir kavramdır. Yazar, burada
davacının aslında hakkından vazgeçmediğini, sadece taraf sıfatını (husumeti)
devredenden devralana kaydırdığını; kanun koyucunun buradaki teknik tabiri
"husumeti yöneltmekten sarfınazar ederek" veya "taraf olmaktan çıkararak"
şeklinde düzeltmesinin, feragat ile karıştırılmayı önlemek adına zorunlu
olduğunu eleştirel bir dille ifade etmektedir [1, 2].
Diğer taraftan, Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, 2020
yılında eklenen "yargılama giderlerinden müteselsil sorumluluk" kuralını hak
arama hürriyeti ve maddi hukuk bağlamında eleştirmektedir. Dava konusu malı
tapu siciline veya resmi sicillere güvenerek tamamen iyiniyetli olarak (dava
açıldığından habersizce) satın alan üçüncü bir kişinin, usul hukuku zoruyla
davaya dâhil edilip bir de yargılama giderlerinden müteselsilen sorumlu
tutulması, Türk Medeni Kanunu'ndaki iyiniyet korumasıyla (maddi hukukla) ciddi
bir dogmatik çatışma yaratmaktadır. Yazar, kanun metninde müteselsil
sorumluluğun, ancak "devralan kişinin devri kötüniyetle (muvazaalı olarak)
yaptığının anlaşıldığı hallerde" uygulanacağına dair bir filtre (istisna)
barındırması gerektiğini savunmaktadır [1, 2].
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 125. maddesi, yargılama devam ederken dava konusu malın veya hakkın üçüncü bir kişiye devredilmesi (temlik edilmesi) durumunda ortaya çıkacak usuli sorunları çözen temel bir normdur. Kural olarak, davanın açılmasıyla birlikte maddi hukuk alanındaki tasarruf yetkisi ortadan kalkmaz; yani bir kimse davalı olduğu malı başkasına satabilir veya davacı olduğu alacağı başkasına devredebilir. Ancak bu maddi hukuk tasarrufunun yargılamayı kilitlememesi veya karşı tarafı mağdur etmemesi gerekir. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, kanun koyucunun bu madde ile maddi hukuktaki tasarruf özgürlüğü ile usul hukukundaki taraf teşkili ve hukuki güvenlik ilkeleri arasında hassas bir denge kurduğunu; devir işleminin davanın reddine sebep olmasını engelleyerek, yargılamanın yeni taraflarla veya yeni bir taleple (tazminat) kesintisiz sürdürülmesini sağlayan dogmatik bir "kanuni halefiyet" (yasal taraf değişikliği) mekanizması ihdas ettiğini savunmaktadır [1, 2].
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 125, medeni usul hukukunda "Tarafta İradî Değişiklik" kurumunu düzenleyen HMK m. 124'ün en büyük istisnasıdır. HMK m. 124'te taraf değişikliği için karşı tarafın rızası veya kabul edilebilir bir yanılgı aranırken, HMK m. 125'te gerçekleşen taraf değişikliği kanundan doğan zorunlu (yasal) bir değişikliktir ve kimsenin rızasına tabi değildir. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 125'in salt bir usul normu olmadığını, doğrudan doğruya Türk Borçlar Kanunu'ndaki "Alacağın Temliki" (TBK m. 183) ve Türk Medeni Kanunu'ndaki "İyiniyetin Korunması" (TMK m. 1023) hükümleriyle maddi hukuk bağlamında et ve tırnak gibi bütünleştiğini; özellikle davalının devri halinde üçüncü kişinin maddi hukuk bakımından iyiniyetli olup olmadığının, davanın yeni malike karşı kazanılıp kazanılamayacağını belirleyen en temel unsur olduğunu usul dogmatiği açısından belirtmektedir [1, 2].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) Davacı (A), davalı (B) adına kayıtlı olan taşınmazın aslında kendisine ait olduğu iddiasıyla "tapu iptal ve tescil davası" açmıştır. Dava devam ederken (B), söz konusu taşınmazı üçüncü kişi (C)'ye satıp devretmiştir. Durumu öğrenen (A), HMK m. 125/1-a uyarınca seçimlik hakkını kullanarak davayı yeni malik (C)'ye yönelttiğini mahkemeye bildirir. Yargılama (C)'ye karşı devam eder. Dava (A) lehine sonuçlanır ve tapunun iptaline karar verilirse; yargılama giderleri ile davacı (A) lehine hükmedilecek vekâlet ücretinden, taşınmazı devreden (B) ile devralan (C) müteselsilen sorumlu olur.
(kurmaca senaryo) Davacı (X), davalı (Y)'den olan 500.000 TL tutarındaki cari hesap alacağının tahsili için dava açmıştır. Tahkikat aşamasında (X), nakit ihtiyacı sebebiyle bu alacağını "alacağın temliki" sözleşmesiyle faktoring şirketi (Z)'ye devretmiştir. HMK m. 125/2 amir hükmü gereğince, (Z) şirketi temliknameyi mahkemeye sunarak doğrudan davacı (X)'in yerine geçer. Davalı (Y)'nin bu duruma itiraz etme veya rıza göstermeme hakkı yoktur. Ancak dava ispatlanamaz ve esastan reddedilirse (davacı taraf kaybederse), davalı (Y) lehine hükmedilecek vekâlet ücretinden hem eski davacı (X) hem de yeni davacı (Z) müteselsilen sorumlu tutulur.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık mesleği pratiğinde, HMK m. 125'in karmaşık süreçleriyle uğraşmamak için davanın başında alınacak önlemler hayati önem taşır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların özellikle tapu iptali, istihkak veya menkul teslimi gibi aynî hakka taalluk eden davaları açarken dilekçelerinde mutlak surette HMK m. 389 uyarınca "dava konusunun üçüncü kişilere devrinin önlenmesi için ihtiyati tedbir" talep etmelerinin en büyük mesleki özen yükümlülüğü olduğunu; zira tedbir konulmadan malın devredilmesi halinde, yeni malikin TMK m. 1023 uyarınca "iyiniyetli" olduğunu ispatlaması tehlikesiyle karşılaşılabileceğini ve bu durumda davanın mecburen (ve genellikle tahsil kabiliyeti düşük olan) eski malike karşı "tazminat davasına" dönüştürülmek zorunda kalınacağını stratejik bir kural olarak hatırlatmaktadır [1, 2].
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 125, her ne kadar 2020 yılındaki değişiklikle müteselsil sorumluluk mekanizmasını getirerek usuli kötüniyetlerin önüne geçmeye çalışsa da, doktrinde terminolojik ve dogmatik bazı sert eleştirilere maruz kalmaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, 1. fıkranın (a) bendinde yer alan "devreden tarafla olan davasından vazgeçerek" ibaresini şiddetle eleştirmektedir. "Davadan vazgeçme" (feragat), maddi hakkı tamamen söndüren (HMK m. 307) kesin hüküm niteliğinde bir kavramdır. Yazar, burada davacının aslında hakkından vazgeçmediğini, sadece taraf sıfatını (husumeti) devredenden devralana kaydırdığını; kanun koyucunun buradaki teknik tabiri "husumeti yöneltmekten sarfınazar ederek" veya "taraf olmaktan çıkararak" şeklinde düzeltmesinin, feragat ile karıştırılmayı önlemek adına zorunlu olduğunu eleştirel bir dille ifade etmektedir [1, 2].
Diğer taraftan, Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, 2020 yılında eklenen "yargılama giderlerinden müteselsil sorumluluk" kuralını hak arama hürriyeti ve maddi hukuk bağlamında eleştirmektedir. Dava konusu malı tapu siciline veya resmi sicillere güvenerek tamamen iyiniyetli olarak (dava açıldığından habersizce) satın alan üçüncü bir kişinin, usul hukuku zoruyla davaya dâhil edilip bir de yargılama giderlerinden müteselsilen sorumlu tutulması, Türk Medeni Kanunu'ndaki iyiniyet korumasıyla (maddi hukukla) ciddi bir dogmatik çatışma yaratmaktadır. Yazar, kanun metninde müteselsil sorumluluğun, ancak "devralan kişinin devri kötüniyetle (muvazaalı olarak) yaptığının anlaşıldığı hallerde" uygulanacağına dair bir filtre (istisna) barındırması gerektiğini savunmaktadır [1, 2].
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)