1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 12. maddesi, medeni usul hukukundaki en
temel ve istisnasız "kesin yetki" kurallarından birini ihdas etmektedir. Kural
olarak davalının yerleşim yeri mahkemesinin yetkili (HMK m. 6) olduğu Türk usul
sisteminde, uyuşmazlığın konusunun bir taşınmazın aynı (mülkiyeti veya diğer
ayni hakları) olması durumunda, bu genel kural tamamen bertaraf edilmekte ve
devletin egemenlik/kayıt alanıyla doğrudan ilgili olan "taşınmazın bulunduğu
yer" mahkemesi mutlak surette yetkili kılınmaktadır. Kuru, Medeni Usul Hukuku
eserinde, taşınmaz mallara ilişkin davalarda kesin yetki kuralı kabul
edilmesinin temelinde, bu davalarda genellikle taşınmazın başında keşif
yapılması zorunluluğunun bulunması, yerel tanıkların dinlenmesi ihtiyacı ve
tapu sicilinin o yerde tutulması gibi usul ekonomisi ve maddi gerçeğe ulaşma
kaygılarının yattığını savunmaktadır [1]. Bu madde, kamu düzenine ilişkin olup,
tarafların iradesiyle değiştirilemez.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
- Taşınmaz Üzerindeki Ayni Hakka İlişkin Davalar: Taşınmazın mülkiyet
hakkına, sınırlı ayni haklarına (rehin, intifa vb.) doğrudan taalluk eden
uyuşmazlıklardır (örneğin tapu iptal ve tescil davaları, müdahalenin men'i
davaları).
- Ayni Hak Sahipliğinde Değişikliğe Yol Açabilecek Davalar: Doğrudan tapu
kütüğüne tescil talebi içermese bile, davanın sonucunun tapudaki mülkiyet veya
ayni hak durumunu değiştirecek nitelikte olduğu davalardır (örneğin inançlı
işlemin tespiti, muris muvazaası nedeniyle iptal, taşınmaz satış vaadi
sözleşmesine dayalı cebri tescil davaları).
- Zilyetliğin ve Alıkoyma Hakkının (Hapis Hakkının) Korunması: Mülkiyet
iddiası olmaksızın, taşınmaz üzerindeki fiili hâkimiyetin (zilyetliğin) gaspına
veya tecavüzüne karşı açılan davalar ile Medeni Kanun uyarınca taşınmazı elinde
bulundurma hakkına ilişkin davalardır.
- Kesin Yetki: Hâkimin davanın her aşamasında yetkisizliği re'sen
(kendiliğinden) gözetmek zorunda olduğu, tarafların yetki sözleşmesi (HMK m.
- yaparak başka bir mahkemeyi yetkili kılamayacakları kamu düzenine ilişkin
usul kuralıdır.
- İrtifak Hakları (2. Fıkra): Bir taşınmaz lehine diğer taşınmaz aleyhine
kurulan (geçit hakkı vb.) ayni haklarda, yetkili mahkemenin "üzerinde irtifak
kurulan" yani yük altına giren (yüklü) taşınmazın bulunduğu yer olduğuna dair
belirleyici normdur.
- Birden Fazla Taşınmaz (3. Fıkra): Aynı davada birden fazla taşınmazın
aynına ilişkin talep varsa, davacının bu taşınmazların bulunduğu yerlerden
herhangi birini seçebilmesini sağlayan usul ekonomisi kuralıdır.
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 12, yetki sözleşmesini düzenleyen HMK m. 18 ile sınır (yasaklayıcı)
ilişkisi içindedir; zira taşınmazın aynına ilişkin davalarda yetki sözleşmesi
yapılamaz. Ayrıca madde, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) Eşya Hukuku kitabı
(özellikle tapu sicili ve zilyetlik hükümleri) ile kopmaz bir dogmatik bütünlük
oluşturur. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m.
12'nin maddi hukuktaki "taşınmaza bağlı ayni hakların ancak taşınmazın
bulunduğu yerdeki tapu siciline tescille doğacağı" kuralının usul hukukuna
yansıyan organik bir uzantısı olduğunu ve bu normun maddi hukuk ile usul hukuku
arasında kamu düzenine dayalı katı bir köprü inşa ettiğini belirtmektedir [1].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) İstanbul'da ikamet eden davacı (A), Ankara'da ikamet eden
kardeşi (B)'ye karşı, babalarından miras kalan ve İzmir'de bulunan bir arsa
için "muris muvazaası hukuksal nedenine dayalı tapu iptal ve tescil davası"
açmak istemektedir. Davanın taraflarının İstanbul veya Ankara'da yaşaması
usulen hiçbir önem taşımaz. Dava doğrudan doğruya tapu kaydında (ayni hak
sahipliğinde) değişikliğe yol açacağından, HMK m. 12/1 amir hükmü gereğince
mutlak surette taşınmazın bulunduğu yer olan İzmir mahkemelerinde açılmak
zorundadır. Aksi takdirde mahkeme tensip zaptıyla birlikte re'sen yetkisizlik
kararı verir.
(kurmaca senaryo) Davacı (C), davalı (D) aleyhine açtığı davada, aralarındaki
sözleşme gereği (D)'nin üzerine kayıtlı olan Bolu'daki bir tarla ile
Sakarya'daki bir deponun mülkiyetinin kendisine devredilmesini (cebri tescil)
talep etmektedir. Dava konusu birden fazla taşınmaza ilişkindir. HMK m. 12/3'ün
sağladığı usuli kolaylık gereğince, davacı (C) ayrı ayrı yerlerde dava açmak
zorunda kalmaksızın, davasını dilerse Bolu mahkemelerinde, dilerse Sakarya
mahkemelerinde her iki taşınmazı kapsayacak şekilde ikame edebilir.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık ve mahkeme pratiğinde, taşınmazın "aynına" ilişkin haklar ile
taşınmazla ilgili "şahsi" hakların birbirine karıştırılması en çok karşılaşılan
ve vekâlet ücreti kaybına yol açan usuli hatadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk
Yargılaması çalışmasında, meslektaşların özellikle kira alacağı davalarını,
taşınmaz satış sözleşmesinden doğan bedel iadesi davalarını veya ecrimisil
(haksız işgal tazminatı) davalarını HMK m. 12 kapsamında (ayni hakka ilişkin)
sanarak taşınmazın bulunduğu yerde açmamaları gerektiğini; ayni hak talebi
içermeyen bu salt "şahsi (parasal)" alacak davalarında kesin yetki kuralının
işlemeyeceğini ve genel yetkili mahkemeye (HMK m. 6) gidilmesinin stratejik bir
zorunluluk olduğunu hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 12'nin "kesin yetki" kuralı olması, devletin tapu siciline ve egemenlik
alanına verdiği önemi gösterse de, miras hukukuyla çakıştığı durumlarda ciddi
dogmatik sorunlar yaratmaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu
Şerhi eserinde, miras bırakanın ölümünden sonra açılan "muris muvazaası"
davalarının HMK m. 11'deki (mirastan doğan davalardaki kesin yetki) ölenin son
yerleşim yeri mahkemesinde mi, yoksa HMK m. 12 uyarınca taşınmazın bulunduğu
yerde mi açılacağı hususunun kanun metninde hiçbir özel çatışma kuralı ile
çözülmediğini; Yargıtay'ın bunu HMK m. 12 lehine yorumlamasına rağmen, kanun
koyucunun bu iki kesin yetki normu arasındaki sınırı yasa lafzında açıkça
çizmemesinin usuli öngörülebilirliği zedelediğini eleştirel bir dille ifade
etmektedir [1].
Benzer şekilde, Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde,
günümüzde UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) ve TAKBİS (Tapu ve Kadastro
Bilgi Sistemi) gibi dijital altyapıların kusursuz çalıştığını, herhangi bir
yerdeki hâkimin tüm tapu kayıtlarına saniyeler içinde ulaşabildiğini;
dolayısıyla taşınmazın bulunduğu yer mahkemesini "kesin yetkili" kılmanın
ardında yatan tarihsel ve pratik gerekçelerin (sicilin incelenmesi zorluğu vb.)
modern çağda büyük ölçüde ortadan kalktığını vurgulamaktadır [1]. Kanun
koyucunun e-devlet olanaklarını dikkate alarak ayni haklara ilişkin bu katı
kesin yetki kuralını belirli durumlarda (tarafların yetki sözleşmesi
yapabilmesine imkân verecek şekilde) esnetmesi usul ekonomisi açısından
tartışılmalıdır.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Hukuk Muhakemeleri Kanunu'nun (HMK) 12. maddesi, medeni usul hukukundaki en temel ve istisnasız "kesin yetki" kurallarından birini ihdas etmektedir. Kural olarak davalının yerleşim yeri mahkemesinin yetkili (HMK m. 6) olduğu Türk usul sisteminde, uyuşmazlığın konusunun bir taşınmazın aynı (mülkiyeti veya diğer ayni hakları) olması durumunda, bu genel kural tamamen bertaraf edilmekte ve devletin egemenlik/kayıt alanıyla doğrudan ilgili olan "taşınmazın bulunduğu yer" mahkemesi mutlak surette yetkili kılınmaktadır. Kuru, Medeni Usul Hukuku eserinde, taşınmaz mallara ilişkin davalarda kesin yetki kuralı kabul edilmesinin temelinde, bu davalarda genellikle taşınmazın başında keşif yapılması zorunluluğunun bulunması, yerel tanıkların dinlenmesi ihtiyacı ve tapu sicilinin o yerde tutulması gibi usul ekonomisi ve maddi gerçeğe ulaşma kaygılarının yattığını savunmaktadır [1]. Bu madde, kamu düzenine ilişkin olup, tarafların iradesiyle değiştirilemez.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
3. Sistematik İlişkiler
HMK m. 12, yetki sözleşmesini düzenleyen HMK m. 18 ile sınır (yasaklayıcı) ilişkisi içindedir; zira taşınmazın aynına ilişkin davalarda yetki sözleşmesi yapılamaz. Ayrıca madde, Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) Eşya Hukuku kitabı (özellikle tapu sicili ve zilyetlik hükümleri) ile kopmaz bir dogmatik bütünlük oluşturur. Pekcanıtez/Atalay/Özekes, Medeni Usul Hukuku çalışmasında, HMK m. 12'nin maddi hukuktaki "taşınmaza bağlı ayni hakların ancak taşınmazın bulunduğu yerdeki tapu siciline tescille doğacağı" kuralının usul hukukuna yansıyan organik bir uzantısı olduğunu ve bu normun maddi hukuk ile usul hukuku arasında kamu düzenine dayalı katı bir köprü inşa ettiğini belirtmektedir [1].
4. Uygulama: Yargı İçtihadı
Bu maddeye ilişkin son dönemde emsal karar tespit edilemedi.
5. Pratik Örnek Olaylar
(kurmaca senaryo) İstanbul'da ikamet eden davacı (A), Ankara'da ikamet eden kardeşi (B)'ye karşı, babalarından miras kalan ve İzmir'de bulunan bir arsa için "muris muvazaası hukuksal nedenine dayalı tapu iptal ve tescil davası" açmak istemektedir. Davanın taraflarının İstanbul veya Ankara'da yaşaması usulen hiçbir önem taşımaz. Dava doğrudan doğruya tapu kaydında (ayni hak sahipliğinde) değişikliğe yol açacağından, HMK m. 12/1 amir hükmü gereğince mutlak surette taşınmazın bulunduğu yer olan İzmir mahkemelerinde açılmak zorundadır. Aksi takdirde mahkeme tensip zaptıyla birlikte re'sen yetkisizlik kararı verir.
(kurmaca senaryo) Davacı (C), davalı (D) aleyhine açtığı davada, aralarındaki sözleşme gereği (D)'nin üzerine kayıtlı olan Bolu'daki bir tarla ile Sakarya'daki bir deponun mülkiyetinin kendisine devredilmesini (cebri tescil) talep etmektedir. Dava konusu birden fazla taşınmaza ilişkindir. HMK m. 12/3'ün sağladığı usuli kolaylık gereğince, davacı (C) ayrı ayrı yerlerde dava açmak zorunda kalmaksızın, davasını dilerse Bolu mahkemelerinde, dilerse Sakarya mahkemelerinde her iki taşınmazı kapsayacak şekilde ikame edebilir.
6. Pratik Uygulama Notları
Avukatlık ve mahkeme pratiğinde, taşınmazın "aynına" ilişkin haklar ile taşınmazla ilgili "şahsi" hakların birbirine karıştırılması en çok karşılaşılan ve vekâlet ücreti kaybına yol açan usuli hatadır. Sungurtekin Özkan, Hukuk Yargılaması çalışmasında, meslektaşların özellikle kira alacağı davalarını, taşınmaz satış sözleşmesinden doğan bedel iadesi davalarını veya ecrimisil (haksız işgal tazminatı) davalarını HMK m. 12 kapsamında (ayni hakka ilişkin) sanarak taşınmazın bulunduğu yerde açmamaları gerektiğini; ayni hak talebi içermeyen bu salt "şahsi (parasal)" alacak davalarında kesin yetki kuralının işlemeyeceğini ve genel yetkili mahkemeye (HMK m. 6) gidilmesinin stratejik bir zorunluluk olduğunu hatırlatmaktadır [1].
7. Eleştirel Değerlendirme
HMK m. 12'nin "kesin yetki" kuralı olması, devletin tapu siciline ve egemenlik alanına verdiği önemi gösterse de, miras hukukuyla çakıştığı durumlarda ciddi dogmatik sorunlar yaratmaktadır. Budak/Karaaslan, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, miras bırakanın ölümünden sonra açılan "muris muvazaası" davalarının HMK m. 11'deki (mirastan doğan davalardaki kesin yetki) ölenin son yerleşim yeri mahkemesinde mi, yoksa HMK m. 12 uyarınca taşınmazın bulunduğu yerde mi açılacağı hususunun kanun metninde hiçbir özel çatışma kuralı ile çözülmediğini; Yargıtay'ın bunu HMK m. 12 lehine yorumlamasına rağmen, kanun koyucunun bu iki kesin yetki normu arasındaki sınırı yasa lafzında açıkça çizmemesinin usuli öngörülebilirliği zedelediğini eleştirel bir dille ifade etmektedir [1].
Benzer şekilde, Ejder Yılmaz, Hukuk Muhakemeleri Kanunu Şerhi eserinde, günümüzde UYAP (Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi) ve TAKBİS (Tapu ve Kadastro Bilgi Sistemi) gibi dijital altyapıların kusursuz çalıştığını, herhangi bir yerdeki hâkimin tüm tapu kayıtlarına saniyeler içinde ulaşabildiğini; dolayısıyla taşınmazın bulunduğu yer mahkemesini "kesin yetkili" kılmanın ardında yatan tarihsel ve pratik gerekçelerin (sicilin incelenmesi zorluğu vb.) modern çağda büyük ölçüde ortadan kalktığını vurgulamaktadır [1]. Kanun koyucunun e-devlet olanaklarını dikkate alarak ayni haklara ilişkin bu katı kesin yetki kuralını belirli durumlarda (tarafların yetki sözleşmesi yapabilmesine imkân verecek şekilde) esnetmesi usul ekonomisi açısından tartışılmalıdır.
Conversation: 14fd14ca-7253-4111-8964-96d48f2d3b60 (turn 1)