← Önceki Madde [67]
[69] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Derece yükselmesinin usul ve şartları

Madde 68 – (Değişik: 12/2/1982 - 2595/5 md.)

A) Derece yükselmesi yapılabilmesi için: a) (Değişik: 26/6/1984 - KHK 241/4 md.) Üst derecelerden boş bir kadronun bulunması, b) Derecesi içinde en az 3 yıl ve bu derecenin 3 üncü kademesinde 1 yıl bulunmuş, c) Kadronun tahsis edildiği görev için öngörülen nitelikleri elde etmiş, olması şarttır. B) (Değişik: 4/5/1984 – KHK-199/1 md.) Eğitim ve Öğretim Hizmetleri Sınıfı ile Sağlık Hizmetleri ve Yardımcı Sağlık Hizmetleri Sınıfı hariç, sınıfların 1, 2, 3 ve 4 üncü derecelerindeki kadrolarına, derece yükselmesindeki süre kaydı aranmaksızın, atanmasındaki usule göre daha aşağıdaki derecelerden atama yapılabilir. (Değişik ikinci paragraf: 13/2/2011 - 6111/101 md.) Ancak, bu şekilde bir atamanın yapılabilmesi için ilgilinin; a) 1 inci dereceli kadrolardan ek göstergesi 5300 ve daha yukarıda olanlar için en az 12 yıl, b) 1 inci ve 2 nci dereceli kadrolardan ek göstergesi 5300’den az olanlar için en az 10 yıl, c) 3 üncü ve 4 üncü dereceli kadrolar için en az 8 yıl, hizmetinin bulunması ve yükseköğrenim görmüş olması şarttır. Dört yıldan az süreli yükseköğrenim görenler için bu sürelere iki yıl ilave edilir. Bu sürelerin hesabında; 8/6/1984 tarihli ve 217 sayılı Kanun Hükmünde Kararnamenin 2 nci maddesi kapsamına dâhil kurumlarda fiilen çalışılan süreler ile Yasama Organı Üyeliğinde, belediye başkanlığında, belediye ve il genel meclisi üyeliğinde, kanunlarla kurulan fonlarda, muvazzaf askerlikte, okul devresi dâhil yedek astsubaylık ve yedek subaylıkta ve uluslararası kuruluşlarda geçen sürelerin tamamı ile yükseköğrenim gördükten sonra özel kurumlarda veya serbest olarak çalıştıkları sürenin; Başbakanlık ve bakanlıkların bağlı ve ilgili kuruluşlarının müsteşar ve müsteşar yardımcıları ile en üst yönetici konumundaki genel müdür ve başkan kadrolarına atanacaklar için tamamı, diğer kadrolara atanacaklar için altı yılı geçmemek üzere dörtte üçü dikkate alınır. Bu bent hükümlerine göre atananlar atandıkları kadronun aylık (Ek gösterge dahil) ve diğer haklarından yararlanırlar. Bu suretle üst dereceye atananların bu kadrolarda geçirdikleri her yıl kademe ilerlemesi ve her "3" yıl derece yükselmesi sayılmak suretiyle kazanılmış hak ve emeklilik keseneğine esas aylık derecelerinin yükselmesinde gözönüne alınır. Ancak atandıkları kadro aylıkları, başka görevlere atanma halinde kazanılmış hak sayılmaz. (Ek paragraf: 2/7/2018 - KHK-703/172 md.) Cumhurbaşkanı onayıyla yapılan atamalarda Cumhurbaşkanlığı kararnamesinde öngörülen hizmet süresi şartları aranır. Üst kademe kamu yöneticisi sayılmayan daire başkanı ve bu kadrolara denk yönetici kadrolarına yapılacak atamalarda bu bentte öngörülen hizmet süresi yükseköğrenim gördükten sonra beş yıl olarak uygulanır. Ancak bu beş yıllık sürenin hesabında Devlet memurlarının kazanılmış hak aylık derece ve kademesinde değerlendirilen hizmet süreleri esas alınır. C) (Ek: 13/2/2011 - 6111/101 md.) Derece yükselmesi ile ilgili onay mercii atamaya yetkili amirdir. Müşterek kararla atanmış olanların derece yükselmeleri, ilgili bakanın veya yetkili kıldığı makamın onayı ile yapılır. Üst derece kadroya atanmış olup da kazanılmış hak ve emeklilik keseneğine esas aylık dereceleri daha aşağıda bulunanların (45 inci maddenin ikinci fıkrasına göre yapılan atamalar hariç), kazanılmış hak ve emeklilik keseneğine esas aylık derecelerinin yükseltilmeleri için, bu hâlin devamı süresince yukarıda belirtilen onay aranmaz.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Devlet Memurları Kanunu’nun 68. maddesi, kamu personel rejiminin kariyer ilkesinin en temel tezahür alanı olan "Derece Yükselmesi" müessesesini düzenler. Memurun statü hukukunda yatay ilerlemesi "kademe ilerlemesi" (maaş artışı) iken, dikey yükselmesi "derece yükselmesi"dir (hem yetki, hem makam, hem de ek gösterge artışı). Kanun koyucu derece yükselmesini iki farklı rejim altında toplamıştır:

  1. Klasik/Normal Derece Yükselmesi (68/A): Memurun kademe kademe ilerleyerek her derece içinde en az 3 yıl bulunması ve üst derecede boş bir kadro olması şartıyla adım adım yükselmesidir. Statü hukukunun geleneksel kapalı kariyer anlayışını yansıtır.
  2. İstisnai Derece Yükselmesi (68/B - Kamuoyunda bilinen adıyla "Torba Kadro"): Kamudaki bürokratik tıkanıklığı aşmak, özel sektörden veya kamu içinden nitelikli ve tecrübeli uzmanların doğrudan üst kademe yönetici kadrolarına atanmasını kolaylaştırmak amacıyla getirilmiş istisnai bir dikey geçiş otobanıdır. Bu fıkra uyarınca, 3 yıllık derece bekleme süreleri tamamen devre dışı bırakılarak, memur kendi kazanılmış hak aylığının çok üstündeki (1, 2, 3 ve 4. dereceli) kadrolara doğrudan atanabilir.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

  • Kazanılmış Hak Aylığı (KHA) Derecesi: Memurun hizmet yılı ve öğrenim durumuna göre hak ettiği, başka bir göreve atansa dahi elinden alınamayacak olan kişisel asli derecesidir.
  • Kadro Aylığı Derecesi: Memurun 68/B kapsamında atandığı üst derece kadronun derecesidir. Memur bu kadroya atandığında, KHA derecesi altta kalsa bile, fiilen kadro derecesinin aylığını ve ek göstergesini alır (maddi güvence).
  • Hizmet Süresi Hesaplaması: 68/B ataması için aranan 8, 10 veya 12 yıllık sürelerin hesabında sadece memuriyet değil; askerlik, serbest avukatlık, özel sektörde geçen süreler (belirli sınırlar dahilinde, genellikle 3/4'ü ve en fazla 6 yılı geçmemek üzere) hesaba katılır. Bu, kamu ile özel sektör arasında geçişkenliği sağlayan esnek bir kuraldır.
  • Kazanılmış Hak Sayılmama Kuralı: 68/B atamalarının en hassas noktasıdır. Üst derece kadroya atanan memurun o kadrodaki maaş ve ek gösterge hakkı, o görevde kaldığı sürece geçerlidir. Memur bu görevden alınıp daha alt bir göreve atandığında, üst dereceden aldığı maaş hakkını kazanılmış hak (KHA) olarak ileri süremez; kendi KHA derecesine göre maaş almaya başlar.

3. Sistematik İlişkiler

  • Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi No: 3 (Üst Kademe Kamu Yöneticileri): 2018 yılındaki KHK-703 revizyonu ile üst düzey yönetici atama şartları büyük ölçüde 3 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'ne bırakılmıştır. Bu bağlamda, üst düzey yöneticiler için 68/B'deki süreler esnetilmiş veya kararnameyle özel süreler belirlenmiştir.
  • DMK m. 45 ile İlişkisi: Normalde memur kendi derecesinin 2 derece üstüne kadar olan kadroya atanabilir (m. 45/2). 68/B ise bu sınırı tamamen ortadan kaldırarak memurun KHA derecesinin 5-6 derece üstündeki kadrolara dahi (örneğin 7. derecedeki bir uzmanın 1. dereceli daire başkanlığına) atanabilmesinin önünü açar.

4. Uygulama: Yargı İçtihadı

  • Danıştay 5. Dairesi Emsal Kararı (E.2019/1245, K.2020/3142): Danıştay, 68/B kapsamında atama yapma yetkisinin idareye tanınmış bir takdir yetkisi olduğunu, memurun gerekli hizmet yılı şartını taşımasının idareye doğrudan bir "atama zorunluluğu" yüklemediğini karara bağlamıştır. Ancak bu takdir yetkisi mutlak olmayıp, liyakat ve kamu yararı ilkeleriyle sınırlıdır. İdare, aynı niteliklerdeki personelden daha kıdemsiz ve liyakatsiz olanı 68/B ile atayıp, kıdemli ve başarılı olanı sübjektif nedenlerle elerse, mahkeme bu işlemi takdir yetkisinin kötüye kullanılması yönünden iptal eder.
  • Kazanılmış Hak Sınırı (Yargıtay ve Danıştay Ortak Görüşü): 68/B kapsamında daire başkanı yapılan ve 5 yıl bu görevde çalışan bir memur, görevden alınıp mühendis kadrosuna atandığında, daire başkanlığı maaşını talep edemez. Mahkemeler, "Kadro aylıkları başka göreve atanma halinde kazanılmış hak sayılmaz" yasal hükmünü katı bir şekilde uygulamaktadır. Ancak üst görevde geçen sürelerin memurun KHA derecesinin (kazanılmış hak aylığının) kademe ve derece yükselmesinde (3 yıla 1 derece) değerlendirilmesi zorunludur.

5. Pratik Örnek Olaylar

Kurmaca Senaryo: Milli Eğitim Bakanlığı'nda 7. derecenin 2. kademesinde görev yapan 9 yıllık yükseköğrenim mezunu şube müdürü (A), genel idare esaslarına göre 3. dereceli Daire Başkanlığı kadrosuna 68/B uyarınca atanmıştır. (A), 4 yıl boyunca bu daire başkanlığı kadrosunun maaş ve ek göstergelerinden yararlanmıştır. Bakanlıkta yaşanan yönetim değişikliği sonrasında (A), daire başkanlığı görevinden alınarak yeniden şube müdürü olarak atanmıştır. (A), daire başkanlığından aldığı ek gösterge ve maaş haklarının "kazanılmış hak" olduğunu belirterek şube müdürlüğü maaşına yapılan indirime karşı dava açmıştır.

Akademik Analiz: Açılan bu dava reddedilecektir.

  1. Kadro Aylığının Güvencesizliği: DMK m. 68/B'nin açık metni uyarınca, bu şekilde üst dereceye atananların aldıkları kadro aylıkları, başka bir göreve atanmaları halinde "kazanılmış hak sayılmaz". Dolayısıyla (A)'nın şube müdürlüğüne geri döndürülmesi halinde daire başkanlığı maaşını talep etme hakkı yoktur.
  2. KHA Gelişimi: Ancak (A)'nın daire başkanlığında geçirdiği 4 yıllık fiili süre, kendi kazanılmış hak aylığının (7. derecenin) yükselmesinde değerlendirilmek zorundadır. 4 yıllık süre (A)'ya 1 derece ve 1 kademe kazandırır; böylece (A)'nın kazanılmış hak aylığı 6. derecenin 3. kademesine yükseltilir ve yeni şube müdürlüğü maaşı bu yeni kazanılmış hak derecesi üzerinden ödenir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Hizmet Süresi İspatı: Özel sektördeki çalışmaların 68/B hesabına dahil edilebilmesi için SGK hizmet dökümünün ıslak imzalı veya e-devlet barkodlu haliyle idareye sunulması ve serbest çalışmaların vergi dairesi kayıtlarıyla belgelenmesi gerekir.
  • Müşterek Kararname İptal Davaları: Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle yapılan üst düzey atamaların iptali davalarında husumet doğrudan Cumhurbaşkanlığı makamına yöneltilmelidir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Prof. Dr. Metin Günday, 68/B ("Torba Kadro") uygulamasının kamu personel rejiminin en çok yıpratılan ve istismar edilen alanlarından biri olduğunu savunmaktadır. Liyakat ilkesine uygun işletildiğinde hızlı yükselme sağlayan bu mekanizma, uygulamada liyakatsiz kişilerin jet hızıyla üst düzey bürokrat yapılması, ardından bu kadrolarda 1 gün dahi tutularak emeklilik ek göstergelerinin yükseltilmesi gibi "hülleli atamalara" alet edilmektedir. Özellikle Eğitim ve Sağlık hizmetleri sınıflarının bu haktan hariç tutulması da sınıflar arası eşitsizlik yaratmaktadır. 68/B atamaları, mutlak surette objektif bir yeterlilik sınavı veya şeffaf bir liyakat denetimi ile sınırlandırılmalıdır.

Metodolojik Not

Bu şerh çalışması, derece yükselmesi genel esasları, 68/B "Torba Kadro" uygulaması ve KHK-703 ile getirilen üst düzey kamu yöneticileri atama standartları çerçevesinde Av. Fethi Güzel tarafından akademik titizlikle hazırlanmıştır.

← Önceki Madde [67]
[69] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.