1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
- madde, keşifte ve duruşma dışı tanık/bilirkişi dinlenmesinde kimlerin hazır bulunabileceğini düzenler ve böylece çelişme (yüzleştirme) hakkının keşif/dinleme aşamasında hayata geçmesini sağlar. Bir delil, ancak tarafların hazır bulunup gözlemleyebildiği ve katkıda bulunabildiği ölçüde adil biçimde elde edilmiş sayılır. Madde, tarafların bu işlemlerde hazır bulunma hakkını tanırken; tanığın korunması ve tutuklunun durumu gibi dengeleyici unsurları da gözetir.
Önemli güncel gelişme: Anayasa Mahkemesi'nin 25/12/2025 tarihli kararıyla maddenin birinci fıkrası iptal edilmiş olup, bu iptal kararı Resmî Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra (18/12/2026) yürürlüğe girer. Aşağıdaki değerlendirme, maddenin mevcut (iptal kararının henüz yürürlüğe girmediği) metnine dayanır; 18/12/2026 itibarıyla 1. fıkra bakımından yeniden değerlendirme gerekecektir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Keşifte Hazır Bulunabilecekler (Fıkra 1)
Keşif sırasında şüpheli, sanık, mağdur ve bunların müdafii/vekili hazır bulunabilir. Bu, çelişme hakkının keşif boyutudur: Taraflar, delilin elde edildiği anı bizzat gözlemleyebilir, katkıda bulunabilir ve sonradan keşfin sonuçlarına etkili biçimde itiraz edebilir. (Bu fıkra hakkındaki AYM iptali için yukarıdaki nota bakınız.)
2.2. Duruşma Dışı Tanık/Bilirkişi Dinlenmesi (Fıkra 2)
Tanık veya bilirkişinin duruşmada hazır bulunamayacağı ya da oturduğu yerin uzaklığı nedeniyle bulunmasının güç olduğu anlaşılırsa, bu kişilerin dinlenmesinde de 1. fıkra hükmü uygulanır; yani taraflar bu dinlemede hazır bulunabilir. Böylece duruşma dışında alınan beyanlarda da çelişme hakkı korunur.
2.3. Tanığın Korunması İçin Sanığın Bulunmaması (Fıkra 3)
Mağdur, şüpheli veya sanığın huzuru, tanıklardan birinin gerçeğe uygun tanıklık etmesine engel olabilecekse, o işte şüpheli/sanığın bulunmamasına karar verilebilir. Bu, hazır bulunma hakkının bir istisnasıdır: Tanığın baskı altında kalıp gerçeği söyleyememesi riski varsa, beyanın saflığı adına sanık o işten uzaklaştırılabilir. (Bu, sanığın çelişme hakkıyla gerilim oluşturur; sanığın sonradan beyanı öğrenip itiraz edebilmesi bu gerilimi dengeler.)
2.4. Önceden Haberdar Etme ve Tutuklu Sanık (Fıkra 4-5)
Hazır bulunma hakkı olanlar, işin geri bırakılmasına neden olmamak koşuluyla, işlem gününden önce haberdar edilir; böylece hak fiilen kullanılabilir. Şüpheli/sanık tutuklu ise, ancak zorunlu sayılan hâllerde keşifte hazır bulundurulmasına karar verilebilir; bu, güvenlik ve nakil gereklilikleriyle hazır bulunma hakkı arasında bir denge kurar.
3. Sistematik İlişkiler
- CMK m. 83 — Keşif; 84. madde keşifte hazır bulunmayı düzenler.
- CMK m. 58/3 — Tanığın korunması için hazır bulunanlar olmadan dinleme; 84/3 ile paralel.
- CMK m. 52 — Tanıkların dinlenmesi; çelişme/yüzleştirme bağlamı.
- AİHS m. 6/3-d — Aleyhindeki tanıkları sorgulama hakkı; hazır bulunma/çelişme hakkının uluslararası temeli.
- Anayasa m. 36 — Adil yargılanma hakkı.
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin, doğrulanmış güncel bir Yargıtay (CGK / ilgili Ceza Dairesi) kararı künyesi bu çalışmada temin edilememiştir. Mevcut otomatik tarama altyapısı yalnızca hukuk dairelerini sorgulayabildiğinden ceza dairesi kararlarına erişilememiş; kullanıcı tarafından sağlanan ek karar da bulunmamaktadır. Künye uydurmaktan kaçınmak akademik dürüstlüğün gereğidir. Ayrıca, yukarıda belirtilen AYM iptal kararı (E.2025/141, K.2025/274) maddenin geleceğini doğrudan etkileyecektir; iptal yürürlüğe girdiğinde 1. fıkra bakımından yeni hukukî durum oluşacaktır.
Uygulamada, tarafların keşif/dinleme işlemlerinden önceden haberdar edilmesi ve hazır bulunma imkânının fiilen sağlanması, çelişme hakkı bakımından önemlidir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): Mahkeme keşif yapacaktır; sanık müdafii keşifte hazır bulunmak ister.
Hukuki analiz: Mevcut metne göre müdafi keşifte hazır bulunabilir (m. 84/1) ve işlemden önceden haberdar edilir (m. 84/4). (1. fıkra hakkındaki AYM iptali 18/12/2026'da yürürlüğe girecektir.)
Olay 2 (kurmaca senaryo): Bir tanığın, sanığın huzurunda gerçeği söyleyemeyeceği anlaşılır.
Hukuki analiz: O işte sanığın bulunmamasına karar verilebilir (m. 84/3); beyanın saflığı korunur, sanığın sonradan itiraz hakkı saklıdır.
6. Pratik Uygulama Notları
- Hazır bulunma: Şüpheli/sanık/mağdur ve müdafi/vekil (1. fıkra — AYM iptali 18/12/2026'da yürürlüğe girer).
- Duruşma dışı dinleme: Aynı hak uzaktaki/gelemeyen tanık-bilirkişi dinlemesinde de geçerli.
- İstisna: Tanık baskı altında kalacaksa sanık o işte bulundurulmayabilir.
- Haber verme: İşten önce haberdar edilir; tutukluda hazır bulundurma yalnız zorunlu hâlde.
7. Eleştirel Değerlendirme
- madde, keşif ve duruşma dışı dinlemede çelişme hakkını koruyan, adil yargılanmaya hizmet eden bir hükümdür. Tarafların delil elde edilirken hazır bulunabilmesi ve önceden haberdar edilmesi, delilin tek taraflı/denetimsiz biçimde oluşturulmasını engeller. Tanığın korunması için sanığın bulundurulmaması (3. fıkra), beyanın saflığı ile çelişme hakkı arasında makul bir denge arar; tutuklunun yalnız zorunlu hâlde hazır bulundurulması ise güvenlik ile hak arasında dengelidir.
Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi'nin 1. fıkrayı iptal etmiş olması, maddenin bu temel hazır bulunma hakkı düzenlemesinin yeniden ele alınmasını gerektirecektir. Kanaatimizce, çelişme hakkının korunması açısından, iptal sonrası yapılacak yeni düzenlemenin de tarafların keşif/dinleme işlemlerinde etkili biçimde hazır bulunmasını ve sonuçlara itiraz edebilmesini güvence altına alması; adil yargılanma standartları bakımından belirleyici olacaktır. Bu çalışma mevcut metni esas aldığından, 18/12/2026 sonrası hukukî durum ayrıca izlenmelidir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
- Doktrin: Ceza muhakemesi hukuku öğretisinin genel kabul görmüş yaklaşımlarına atıfsız genel ifadelerle başvurulmuştur; bu kanun için onaylı yazar listesi bulunmadığından spesifik yazar/eser/sayfa atfı yapılmamıştır.
- Yargıtay kararları: Maddeye özgü doğrulanmış güncel karar temin edilememiştir (bkz. § 4); mevcut tarama altyapısı ceza dairelerini kapsamamaktadır. Madde metnindeki AYM iptal kararı (E.2025/141, K.2025/274; yürürlük 18/12/2026) resmî metinde yer aldığı biçimiyle aktarılmıştır.
- Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 84; sistematik ilişkilerde m. 52, m. 58/3, m. 83, Anayasa m. 36 ve AİHS m. 6/3-d.
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun yürürlükteki (1. fıkra hakkındaki AYM iptalinin henüz yürürlüğe girmediği) metnine dayanır.
Görüş: Keşif/dinlemede hazır bulunma ve önceden haber verme, çelişme hakkını koruyan isabetli düzenlemelerdir; ancak 1. fıkranın AYM'ce iptali nedeniyle 18/12/2026 sonrası hukukî durum yeniden değerlendirilmelidir.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir. Madde, AYM iptal kararının 18/12/2026'da yürürlüğe girmesiyle revize edilmelidir.
1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama
Önemli güncel gelişme: Anayasa Mahkemesi'nin 25/12/2025 tarihli kararıyla maddenin birinci fıkrası iptal edilmiş olup, bu iptal kararı Resmî Gazete'de yayımlanmasından dokuz ay sonra (18/12/2026) yürürlüğe girer. Aşağıdaki değerlendirme, maddenin mevcut (iptal kararının henüz yürürlüğe girmediği) metnine dayanır; 18/12/2026 itibarıyla 1. fıkra bakımından yeniden değerlendirme gerekecektir.
2. Maddedeki Kavramların Analizi
2.1. Keşifte Hazır Bulunabilecekler (Fıkra 1)
Keşif sırasında şüpheli, sanık, mağdur ve bunların müdafii/vekili hazır bulunabilir. Bu, çelişme hakkının keşif boyutudur: Taraflar, delilin elde edildiği anı bizzat gözlemleyebilir, katkıda bulunabilir ve sonradan keşfin sonuçlarına etkili biçimde itiraz edebilir. (Bu fıkra hakkındaki AYM iptali için yukarıdaki nota bakınız.)
2.2. Duruşma Dışı Tanık/Bilirkişi Dinlenmesi (Fıkra 2)
Tanık veya bilirkişinin duruşmada hazır bulunamayacağı ya da oturduğu yerin uzaklığı nedeniyle bulunmasının güç olduğu anlaşılırsa, bu kişilerin dinlenmesinde de 1. fıkra hükmü uygulanır; yani taraflar bu dinlemede hazır bulunabilir. Böylece duruşma dışında alınan beyanlarda da çelişme hakkı korunur.
2.3. Tanığın Korunması İçin Sanığın Bulunmaması (Fıkra 3)
Mağdur, şüpheli veya sanığın huzuru, tanıklardan birinin gerçeğe uygun tanıklık etmesine engel olabilecekse, o işte şüpheli/sanığın bulunmamasına karar verilebilir. Bu, hazır bulunma hakkının bir istisnasıdır: Tanığın baskı altında kalıp gerçeği söyleyememesi riski varsa, beyanın saflığı adına sanık o işten uzaklaştırılabilir. (Bu, sanığın çelişme hakkıyla gerilim oluşturur; sanığın sonradan beyanı öğrenip itiraz edebilmesi bu gerilimi dengeler.)
2.4. Önceden Haberdar Etme ve Tutuklu Sanık (Fıkra 4-5)
Hazır bulunma hakkı olanlar, işin geri bırakılmasına neden olmamak koşuluyla, işlem gününden önce haberdar edilir; böylece hak fiilen kullanılabilir. Şüpheli/sanık tutuklu ise, ancak zorunlu sayılan hâllerde keşifte hazır bulundurulmasına karar verilebilir; bu, güvenlik ve nakil gereklilikleriyle hazır bulunma hakkı arasında bir denge kurar.
3. Sistematik İlişkiler
4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı
Bu maddeye doğrudan ilişkin, doğrulanmış güncel bir Yargıtay (CGK / ilgili Ceza Dairesi) kararı künyesi bu çalışmada temin edilememiştir. Mevcut otomatik tarama altyapısı yalnızca hukuk dairelerini sorgulayabildiğinden ceza dairesi kararlarına erişilememiş; kullanıcı tarafından sağlanan ek karar da bulunmamaktadır. Künye uydurmaktan kaçınmak akademik dürüstlüğün gereğidir. Ayrıca, yukarıda belirtilen AYM iptal kararı (E.2025/141, K.2025/274) maddenin geleceğini doğrudan etkileyecektir; iptal yürürlüğe girdiğinde 1. fıkra bakımından yeni hukukî durum oluşacaktır.
Uygulamada, tarafların keşif/dinleme işlemlerinden önceden haberdar edilmesi ve hazır bulunma imkânının fiilen sağlanması, çelişme hakkı bakımından önemlidir.
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1 (kurmaca senaryo): Mahkeme keşif yapacaktır; sanık müdafii keşifte hazır bulunmak ister.
Hukuki analiz: Mevcut metne göre müdafi keşifte hazır bulunabilir (m. 84/1) ve işlemden önceden haberdar edilir (m. 84/4). (1. fıkra hakkındaki AYM iptali 18/12/2026'da yürürlüğe girecektir.)
Olay 2 (kurmaca senaryo): Bir tanığın, sanığın huzurunda gerçeği söyleyemeyeceği anlaşılır.
Hukuki analiz: O işte sanığın bulunmamasına karar verilebilir (m. 84/3); beyanın saflığı korunur, sanığın sonradan itiraz hakkı saklıdır.
6. Pratik Uygulama Notları
7. Eleştirel Değerlendirme
Bununla birlikte, Anayasa Mahkemesi'nin 1. fıkrayı iptal etmiş olması, maddenin bu temel hazır bulunma hakkı düzenlemesinin yeniden ele alınmasını gerektirecektir. Kanaatimizce, çelişme hakkının korunması açısından, iptal sonrası yapılacak yeni düzenlemenin de tarafların keşif/dinleme işlemlerinde etkili biçimde hazır bulunmasını ve sonuçlara itiraz edebilmesini güvence altına alması; adil yargılanma standartları bakımından belirleyici olacaktır. Bu çalışma mevcut metni esas aldığından, 18/12/2026 sonrası hukukî durum ayrıca izlenmelidir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun yürürlükteki (1. fıkra hakkındaki AYM iptalinin henüz yürürlüğe girmediği) metnine dayanır.
Görüş: Keşif/dinlemede hazır bulunma ve önceden haber verme, çelişme hakkını koruyan isabetli düzenlemelerdir; ancak 1. fıkranın AYM'ce iptali nedeniyle 18/12/2026 sonrası hukukî durum yeniden değerlendirilmelidir.
Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir. Madde, AYM iptal kararının 18/12/2026'da yürürlüğe girmesiyle revize edilmelidir.