← Önceki Madde [1]
[3] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Tanımlar

Madde 2 – (1) Bu Kanunun uygulanmasında; a) Şüpheli: Soruşturma evresinde, suç şüphesi altında bulunan kişiyi, b) Sanık: Kovuşturmanın başlamasından itibaren hükmün kesinleşmesine kadar, suç şüphesi altında bulunan kişiyi, c) Müdafi: Şüpheli veya sanığın ceza muhakemesinde savunmasını yapan avukatı, d) Vekil: Katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kişiyi ceza muhakemesinde temsil eden avukatı, e) Soruşturma: Kanuna göre yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evreyi, f) Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle başlayıp, hükmün kesinleşmesine kadar geçen evreyi, g) İfade alma: Şüphelinin kolluk görevlileri veya Cumhuriyet savcısı tarafından soruşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini, h) Sorgu: Şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından soruşturma veya kovuşturma konusu suçla ilgili olarak dinlenmesini, i)

Malen

sorumlu:

Yargılama

konusu

işin

hükme

bağlanması

ve

bunun

kesinleşmesinden sonra, maddî ve malî sorumluluk taşıyarak hükmün sonuçlarından etkilenecek veya bunlara katlanacak kişiyi,

j) Suçüstü:

  1. İşlenmekte olan suçu,
  2. Henüz işlenmiş olan fiil ile fiilin işlenmesinden hemen sonra kolluk, suçtan zarar gören veya başkaları tarafından takip edilerek yakalanan kişinin işlediği suçu,
  3. Fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya veya delille yakalanan kimsenin işlediği suçu, k) Toplu suç: Aralarında iştirak iradesi bulunmasa da üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suçu, l) Disiplin hapsi: Kısmî bir düzeni korumak amacıyla yaptırım altına alınmış olan fiil dolayısıyla verilen, seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, önödeme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri uygulanamayan, ertelenemeyen ve adlî sicil kayıtlarına geçirilmeyen hapsi, İfade eder.
AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

  1. madde, Ceza Muhakemesi Kanunu'nun sözlüğüdür: Kanun boyunca tekrar tekrar kullanılan temel kavramları tek bir hükümde tanımlar. Bu kavramların doğru anlaşılması, ceza muhakemesinin işleyişini kavramanın ön koşuludur; çünkü kişinin "şüpheli" mi "sanık" mı olduğu, sürecin "soruşturma" mı "kovuşturma" evresinde mi bulunduğu gibi ayrımlar, uygulanacak kuralları ve tanınan hakları doğrudan belirler.

Madde, salt teknik bir liste değildir; tanımladığı kavramlar aracılığıyla ceza muhakemesinin evre ve süje yapısını kurar. Özellikle şüpheli/sanık ile soruşturma/kovuşturma ayrımları, kanunun tüm sistematiğine yön veren temel taşlardır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Şüpheli ve Sanık Ayrımı
  • Şüpheli: Soruşturma evresinde suç şüphesi altında bulunan kişidir.
  • Sanık: Kovuşturmanın başlamasından (iddianamenin kabulü) hükmün kesinleşmesine kadar suç şüphesi altında bulunan kişidir.

Bu ayrım kronolojiktir: Aynı kişi, soruşturmada "şüpheli", kovuşturmada "sanık", hükmün kesinleşmesiyle (mahkûmiyet hâlinde) "hükümlü" olur. Ayrım, tanınan hakların ve uygulanacak hükümlerin kapsamını belirlediğinden büyük önem taşır.

2.2. Soruşturma ve Kovuşturma Evreleri
  • Soruşturma: Yetkili mercilerce suç şüphesinin öğrenilmesinden iddianamenin kabulüne kadar geçen evre. Cumhuriyet savcısının yürüttüğü, delillerin toplandığı hazırlık aşamasıdır.
  • Kovuşturma: İddianamenin kabulüyle başlayıp hükmün kesinleşmesine kadar geçen evre. Mahkeme önünde yargılamanın yapıldığı aşamadır.

İki evrenin sınırı iddianamenin kabulüdür; bu an, hem süjenin sıfatını (şüpheli→sanık) hem de yetkili makamı (savcı→mahkeme) değiştirir.

2.3. İfade Alma ve Sorgu
  • İfade alma: Şüphelinin kolluk veya Cumhuriyet savcısı tarafından dinlenmesi (soruşturma evresi).
  • Sorgu: Şüpheli veya sanığın hâkim veya mahkeme tarafından dinlenmesi.

Ayrım, dinlemeyi yapan makama göredir: Kolluk/savcı → ifade alma; hâkim/mahkeme → sorgu. Her ikisinde de müdafi yardımı ve susma hakkı gibi güvenceler geçerlidir.

2.4. Müdafi ve Vekil
  • Müdafi: Şüpheli veya sanığın savunmasını yapan avukat (savunma makamı).
  • Vekil: Katılan, suçtan zarar gören veya malen sorumlu kişiyi temsil eden avukat.

Ayrım, avukatın kimi temsil ettiğine göredir: Sanık tarafı → müdafi; mağdur/katılan tarafı → vekil.

2.5. Malen Sorumlu, Suçüstü, Toplu Suç, Disiplin Hapsi
  • Malen sorumlu: Yargılama konusu işin hükme bağlanması ve kesinleşmesinden sonra maddî/malî sorumluluk taşıyarak hükmün sonuçlarından etkilenecek kişi.
  • Suçüstü: İşlenmekte olan suç; henüz işlenmiş fiil ile hemen sonrasında takip edilerek yakalanan kişinin suçu; ya da fiilin pek az önce işlendiğini gösteren eşya/delille yakalanan kimsenin suçu. Suçüstü hâli, bazı koruma tedbirlerinde (gözaltı, yakalama) özel yetkiler doğurur.
  • Toplu suç: Aralarında iştirak iradesi bulunmasa bile üç veya daha fazla kişi tarafından işlenen suç. Bazı sürelerin (örneğin gözaltı) hesabında önem taşır.
  • Disiplin hapsi: Kısmî bir düzeni korumak amacıyla öngörülen, seçenek yaptırımlara çevrilemeyen, önödeme/erteleme uygulanamayan, tekerrüre esas olmayan, şartla salıverilme hükümleri işlemeyen ve adlî sicile geçirilmeyen özel bir hapis türü. Klasik hapis cezasından nitelik olarak ayrılır.

3. Sistematik İlişkiler

  • CMK m. 1 — Kanunun kapsamı; "sürece katılan kişiler" 2. maddede tanımlanır.
  • CMK m. 147-148 — İfade alma ve sorgunun usulü; 2. maddedeki ifade/sorgu tanımlarının uygulanışı.
  • CMK m. 90 vd. — Yakalama; suçüstü kavramı bu hükümlerde işlevseldir.
  • CMK m. 175 — İddianamenin kabulü ve kovuşturmanın başlaması; soruşturma/kovuşturma sınırını çizer.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin, doğrulanmış güncel bir Yargıtay (CGK / ilgili Ceza Dairesi) kararı künyesi bu çalışmada temin edilememiştir. Mevcut otomatik tarama altyapısı yalnızca hukuk dairelerini sorgulayabildiğinden ceza dairesi kararlarına erişilememiş; kullanıcı tarafından sağlanan ek karar da bulunmamaktadır. Künye uydurmaktan kaçınmak akademik dürüstlüğün gereğidir.

Uygulamada bu tanımlar, özellikle şüpheli/sanık sıfatına bağlı hakların hangi evrede doğduğu ve suçüstü hâlinin koruma tedbirlerine etkisi bakımından yerleşik biçimde esas alınır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): Hakkında soruşturma yürütülen (A)'nın ifadesi kollukça alınır; daha sonra iddianame kabul edilerek dava açılır.

Hukuki analiz: (A), soruşturmada şüphelidir ve kollukça dinlenmesi ifade almadır. İddianamenin kabulüyle kovuşturma başlar ve (A) artık sanık sıfatını alır; mahkemece dinlenmesi ise sorgudur (m. 2).

Olay 2 (kurmaca senaryo): Bir hırsızlık fiilinin işlenmesinden hemen sonra, mağdur tarafından takip edilerek yakalanan kişi kolluğa teslim edilir.

Hukuki analiz: Bu hâl, 2. maddedeki suçüstü tanımına girer (fiilin işlenmesinden hemen sonra takip edilerek yakalanma). Suçüstü hâli, yakalama ve gözaltı gibi koruma tedbirlerinde özel yetkilerin doğmasına imkân verir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Sıfat-evre bağı: Şüpheli/sanık sıfatı, soruşturma/kovuşturma evresine bağlıdır; sınır iddianamenin kabulüdür.
  • İfade/sorgu: Dinlemeyi yapan makam belirleyicidir (kolluk/savcı → ifade; hâkim/mahkeme → sorgu).
  • Müdafi/vekil: Avukatın hangi tarafı temsil ettiğine göre adlandırılır.
  • Suçüstü ve toplu suç: Koruma tedbirleri ve sürelerin hesabında özel sonuçlar doğurur.

7. Eleştirel Değerlendirme

  1. madde, ceza muhakemesinin temel kavramlarını net ve işlevsel biçimde tanımlayarak kanunun bütününe sağlam bir zemin sunar. Özellikle şüpheli/sanık ve soruşturma/kovuşturma ayrımlarının iddianamenin kabulü ekseninde kurulması, sürecin evre yapısını berraklaştırır ve hangi hakların ne zaman doğduğunu belirginleştirir. Disiplin hapsinin ayrı ve ayrıntılı tanımlanması da, bu yaptırımın klasik hapis cezasından farkını vurgulayan isabetli bir tercihtir. Kanaatimizce maddenin değeri, soyut kavramları uygulanabilir ölçütlere bağlayarak hem hukuki güvenliği hem de süje haklarının doğru zamanda tanınmasını sağlamasındadır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

  • Doktrin: Ceza muhakemesi hukuku öğretisinin genel kabul görmüş yaklaşımlarına atıfsız genel ifadelerle başvurulmuştur; bu kanun için onaylı yazar listesi bulunmadığından spesifik yazar/eser/sayfa atfı yapılmamıştır.
  • Yargıtay kararları: Maddeye özgü doğrulanmış güncel karar temin edilememiştir (bkz. § 4); mevcut tarama altyapısı ceza dairelerini kapsamamaktadır.
  • Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 2; sistematik ilişkilerde m. 1, m. 90 vd., m. 147-148, m. 175.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun yürürlükteki metnine dayanır.

Görüş: Şüpheli/sanık ve soruşturma/kovuşturma ayrımlarının iddianamenin kabulü ekseninde kurulması, sürecin evre yapısını ve hak doğum anlarını berraklaştıran isabetli bir tercihtir.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir. Yeni Yargıtay İBK/CGK kararları veya kanun değişiklikleri sonrası revize edilebilir.

← Önceki Madde [1]
[3] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.