CMK 193 — CMK Madde 193 (CMK m. 193)

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Ceza yargılamasının duruşma evresi, sanığın yüzüne karşı yürür. 191. madde duruşmanın nasıl başlayacağını, 196. madde sorgusu yapılmış sanığın duruşmadan bağışık tutulmasını, 223. madde ise hükmün türlerini düzenler. 193. madde bu zincirin yokluk kuralını koyar: kural, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmamasıdır.

Birinci fıkra kuralı ve zorla getirmeyi yazar. İkinci fıkra istisnayı yazar ve 28 Mart 2023 tarihli 7445 sayılı Kanunun 20. maddesiyle yeniden çizilmiştir. Eski metin, mahkûmiyet dışında bir karar verilecekse sorgusu yapılmamış sanık hakkında davanın yokluğunda bitirilmesine izin veriyordu. Yeni metin, mahkûmiyetin yanına ceza verilmesine yer olmadığı kararını ve güvenlik tedbirini de yasak listesine eklemiştir. Yokluğunda bitirme, artık bu üçü dışındaki kararlar, özellikle beraat ve düşme için açıktır.

Öztürk/Tezcan/Erdem, Nazari ve Uygulamalı Ceza Muhakemesi Hukuku eserinde hazır bulunmayı savunma hakkının fiilî koşulu sayar. Centel/Zafer, Ceza Muhakemesi Hukuku çalışmasında yokluk istisnasının lehe kararlarla sınırlı tutulması gerektiğini belirtir. Yenisey/Nuhoğlu, Ceza Muhakemesi Hukuku eserinde sorgunun kural, yokluğun istisna olduğunu vurgular.

Ceza Genel Kurulu, ikinci fıkrayı eski metniyle uzun yıllar yorumlamıştır. 2023 değişikliği bu içtihadın zeminini daraltır; şerh, hem kurulun eski okumasını hem yürürlükteki metni ayrı ayrı göstermek zorundadır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Duruşmanın yüz yüzelığı

Birinci fıkra, kanunun ayrık tuttuğu hâller saklı kalmak üzere hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmayacağını söyler. Ayrık hâller 196. maddedeki bağışıklık, 194. maddedeki duruşmadan uzaklaşma ve ikinci fıkradaki yokluğunda bitirmedir. Gelmemenin geçerli nedeni yoksa zorla getirme kararı verilir. Zorla getirme, yokluğu meşrulaştırmaz; sanığı duruşmaya taşımanın aracıdır.

2.2. Yokluğunda bitirme

İkinci fıkra iki koşul arar: toplanan delillere göre verilecek karar mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında kalacak, sorgusu yapılmamış olsa da dava bitirilebilecektir. Koşulun özü delillerin dosyada toplanmış olmasıdır; eksik soruşturma yokluk istisnasını açmaz.

7445 sayılı değişiklikten önce kurul, ikinci fıkrayı mahkûmiyet dışındaki kararlara, özellikle beraate bağlamıştı. Bir kararda, gelmemiş sanık hakkında duruşma yapılamayacağı kuralının istisnasının ilk bakışta eylemin suç oluşturmayacağı ve derhal beraat verilebilecek hâllerle sınırlı uygulanabileceği, bunun dışında sorgunun mutlaka yapılması gerektiği yazılmıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/581, K. 2016/34, T. 26.01.2016). Aynı ölçü 2016 tarihli üç kurul kararında da tekrarlanmıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2016/48, K. 2016/364, T. 18.10.2016). Kardeş dosyalar aynı cümleyi taşır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/1111, K. 2016/365, T. 18.10.2016 ve Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2015/1110, K. 2016/229, T. 03.05.2016).

Yeni metin bu çizgiyi daha da sıkılaştırır. Güvenlik tedbiri ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı artık yokluğunda verilemez. Mahkeme lehe görünen bir düşme veya beraat dışına çıkacaksa sanığı duruşmaya getirmek zorundadır.

2.3. Bozma sonrası yokluk

Kurulun 2021 ve 2022 kararları, bozmaya uyan mahkemenin yoklukta hüküm kurmasını, ikinci fıkra ve eski CMUK'nın 223. maddesinin son fıkrası ışığında tartışmıştır. Lehe doğmuş durumun aleyhe çevrilmemesi ile makul sürede bitirme arasında kurul bir denge aramıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2021/248, K. 2022/296, T. 26.04.2022). Aynı denge 2021 tarihli iki başka kurul kararında da kurulmuştur (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2017/589, K. 2021/353, T. 08.07.2021 ve Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2018/467, K. 2021/331, T. 01.07.2021). Bu kararlar eski fıkra metnine dayanır. 2023'ten sonraki dosyalarda yürürlükteki yasak listesi ayrıca kontrol edilmelidir.

2.4. Başka suçtan hükümlü sanık

2024 tarihli bir kurul kararında, karar duruşmasında başka suçtan ceza infaz kurumunda bulunan sanıklar yönünden 193. maddenin birinci fıkrasının uygulanması temyiz konusu olmuştur (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2023/338, K. 2024/20, T. 24.01.2024). Cezaevinde olmak, hazır bulunmamayı kendiliğinden geçerli kılmaz; mahkeme celp ve zorla getirme yollarını tüketmeden yoklukta mahkûmiyet kuramaz.

3. Sistematik İlişkiler

Duruşmanın başlaması (m. 191). Yokluk kuralı, duruşma açıldıktan sonra işler. 191. madde yoksa 193. madde konuşmaz.

Sanığın mahkemeden uzaklaşması (m. 194) ve bağışık tutulma (m. 196). 194. madde duruşmayı terk eden, 196. madde sorgusu yapılmış sanığı düzenler. 193. madde ise henüz gelmemiş veya hiç sorguya çekilmemiş sanığa bakır. 196. madde, 193. maddenin kuralını sorgudan sonra esnetir.

Hüküm (m. 223). İkinci fıkradaki yasak liste, 223. maddedeki hüküm türlerinden mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbirini ayırır. Beraat ve düşme, yokluğunda bitirmenin tipik alanıdır.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Aşağıdaki kararlar yerel arşivden alınmış, künyeler kaynak metinden birebir aktarılmıştır. Alıntılanan fıkra metinleri karar tarihindeki eski redaksiyondur.

Beraat ve derhal bitirme. Kurul, 193/2 istisnasının ilk bakışta suç oluşmayacak ve derhal beraat verilebilecek hâllerle sınırlı olduğunu, aksi takdirde sorgunun zorunlu bulunduğunu belirtmiştir (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2014/581, K. 2016/34, T. 26.01.2016). Aynı cümle 18 Ekim 2016 tarihli iki kararda ve 3 Mayıs 2016 tarihli kararda yinelenmiştir.

Bozmaya uyma ve lehe durum. 2021 ve 2022 tarihli kurul kararları, ikinci fıkrayı CMUK'nın 223. maddesinin son fıkrasıyla birlikte okumuş, lehe doğmuş durumun aleyhe çevrilmemesini ve davanın makul sürede bitirilmesini aynı terazide tartmıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2021/248, K. 2022/296, T. 26.04.2022; Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2018/467, K. 2021/331, T. 01.07.2021).

Karar duruşması ve cezaevi. Başka suçtan hükümlü sanığın karar duruşmasında hazır bulundurulmaması, 193. maddenin birinci fıkrası yönünden temyiz sebebi yapılmıştır (Yargıtay Ceza Genel Kurulu, E. 2023/338, K. 2024/20, T. 24.01.2024).

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo). Sanık tebliğe rağmen duruşmaya gelmez ve dosyadaki deliller eylemin unsurunu taşımadığından mahkeme beraate gitmek üzeredir. İkinci fıkranın yürürlükteki hâli bu kararı yokluğunda vermeye elverişlidir zira beraat yasak listenin dışındadır.

Olay 2 (kurmaca senaryo). Aynı yoklukta mahkeme, güvenlik tedbiriyle birlikte mahkûmiyete yönelir. 7445 sayılı değişiklikten sonra bu karar yokluğunda kurulamaz. Zorla getirme kararı verilmeli, sorgu alınmalıdır.

Olay 3 (kurmaca senaryo). Sanık başka bir ilde hükümlüdür, celp yazılmış, infaz kurumu sevk etmemiştir. Birinci fıkra duruşmayı durdurur. Mahkeme sevkı sağlamadan yoklukta hüküm kurarsa 2024 tarihli kurul kararındaki gerilim doğar.

6. Pratik Uygulama Notları

Yokluğunda hüküm kurulacaksa kararın türü 223. madde listesinden seçilmeden önce 193/2'deki yasak üçe bakılmalıdır. Mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri kapalıdır.

Zorla getirme, kâğıt üzerinde kalmamalıdır. Cezaevindeki sanık için sevk yazısı ve cevabı dosyada durmalıdır.

Eski tarihli bozma kararları ikinci fıkranın eski metnine dayanır. 2023'ten sonra direnme veya uyma, yürürlükteki metinle yazılmalıdır.

196. maddedeki bağışıklık, sorgusu yapılmış sanık içindir. Hiç gelmemiş sanığa 196. madde işletilmez.

7. Eleştirel Değerlendirme

Maddenin isabetli yanı, yüz yüzelığı kural, yokluğu istisna yapmasıdır. 2023 değişikliği, güvenlik tedbiri ve ceza verilmesine yer olmadığı kararını da yüz yüzelığa bağlayarak savunma hakkını genişletir.

Zayıf yan, ikinci fıkranın "kanısına varılırsa" ölçütüdür zira mahkeme yoklukta beraate gideceğini düşünürken duruşmada aksi delil çıkabilir ve istisna dosyanın gerçekten olgunlaştığı hâllere indirgenmelidir. Bizce 2016 tarihli kurulun "ilk bakışta suç oluşmaz" çizgisi yeni metinle de okunmalıdır.

Birinci fıkradaki zorla getirme, infaz kurumundaki sanıklar yönünden kâğıt tedbiri olmaktan çıkarılmalıdır. Celbin cevap bulmadığı dosyada yoklukta mahkûmiyet, kuralın inkârıdır.

---

Metodolojik Not

Bu yorum, maddenin resmî metni esas alınarak hazırlanmıştır. Metin mevzuat.gov.tr hâliyle doğrulanmış olup ikinci fıkra 28/3/2023 tarihli ve 7445 sayılı Kanunun 20. maddesiyle değişik hâldedir.

Yargıtay kararları yerel arşivden alınmış, künyeler kaynak metinden birebir aktarılmıştır. Alıntılanan kurul kararlarının çoğu değişiklikten önceki fıkra redaksiyonuna dayanır; bu husus metinde belirtilmiştir.

Doktrin atıfları Öztürk/Tezcan/Erdem, Centel/Zafer ve Yenisey/Nuhoğlu'nun ceza muhakemesi eserleriyle sınırlı tutulmuş, sayfa numarası verilmemiştir.

Beşinci bölümdeki olaylar kurmacadır.

Yorum bilgilendirme amaçlıdır; somut dosyada sonuç vaadi taşımaz.