← Önceki Madde [160]
[162] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Cumhuriyet savcısının görev ve yetkileri

Madde 161 – (1) Cumhuriyet savcısı, doğrudan doğruya veya emrindeki adlî kolluk görevlileri aracılığı ile her türlü araştırmayı yapabilir; yukarıdaki maddede yazılı sonuçlara varmak için bütün kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir. Cumhuriyet savcısı, adlî görevi gereğince nezdinde görev yaptığı mahkemenin yargı çevresi dışında bir işlem yapmak

15/8/2017 tarihli ve 694 sayılı KHK’nin 145 inci maddesiyle, bu fıkra eklenmiş ve diğer fıkra buna göre teselsül ettirilmiş, daha sonra bu hüküm 1/2/2018 tarihli ve 7078 sayılı Kanunun 140 ıncı maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır. 60

ihtiyacı ortaya çıkınca, bu hususta o yer Cumhuriyet savcısından söz konusu işlemi yapmasını ister. (2) Adlî kolluk görevlileri, elkoydukları olayları, yakalanan kişiler ile uygulanan tedbirleri emrinde çalıştıkları Cumhuriyet savcısına derhâl bildirmek ve bu Cumhuriyet savcısının adliyeye ilişkin bütün emirlerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür. (3) Cumhuriyet savcısı, adlî kolluk görevlilerine emirleri yazılı; acele hâllerde, sözlü olarak verir. (Ek cümle: 25/5/2005 - 5353/24 md.) Sözlü emir, en kısa sürede yazılı olarak da bildirilir. (4) Diğer kamu görevlileri de, yürütülmekte olan soruşturma kapsamında ihtiyaç duyulan bilgi ve belgeleri, talep eden Cumhuriyet savcısına vakit geçirmeksizin temin etmekle yükümlüdür. (5) Kanun tarafından kendilerine verilen veya kanun dairesinde kendilerinden istenen adliye ile ilgili görev veya işlerde kötüye kullanma veya ihmalleri görülen kamu görevlileri ile Cumhuriyet savcılarının sözlü veya yazılı istem ve emirlerini yapmakta kötüye kullanma veya ihmalleri görülen kolluk âmir ve memurları hakkında Cumhuriyet savcılarınca doğrudan doğruya soruşturma yapılır. Vali ve kaymakamlar hakkında 2.12.1999 tarihli ve 4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun hükümleri, en üst dereceli kolluk amirleri hakkında ise, hâkimlerin görevlerinden dolayı tâbi oldukları yargılama usulü uygulanır.61 (6) (Değişik: 2/1/2017-KHK-680/9 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7072/8 md.) Vali ve kaymakamların kişisel suçları hakkında soruşturma ve kovuşturma yapma yetkisi, ilgilinin görev yaptığı yerin bağlı olduğu bölge adliye mahkemesinin bulunduğu yerdeki il Cumhuriyet başsavcılığı ve aynı yer ağır ceza mahkemesine aittir. Ağır ceza mahkemesinin görevine giren suçüstü hâllerinde soruşturma genel hükümlere göre yapılır. (7) (Ek: 31/3/2011-6217/21 md.) Yetkisizlik kararı ile gelen bir soruşturmada Cumhuriyet savcısı, kendisinin de yetkisiz olduğu kanaatine varırsa yetkisizlik kararı verir ve yetkili savcılığın belirlenmesi için soruşturma dosyasını, yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesine en yakın ağır ceza mahkemesine gönderir. Mahkemece bu konuda verilen karar kesindir. (8) (Ek:21/2/2014–6526/15 md.) Türk Ceza Kanununun 302, 309, 311, 312, 313, 314, 315 ve 316 ncı maddelerinde düzenlenen suçlar hakkında, görev sırasında veya görevinden dolayı işlenmiş olsa bile Cumhuriyet savcılarınca doğrudan soruşturma yapılır. 1/11/1983 tarihli ve 2937 sayılı Devlet İstihbarat Hizmetleri ve Milli İstihbarat Teşkilatı Kanununun 26 ncı maddesi hükmü saklıdır. (9) (Ek: 15/8/2017-KHK-694/146 md.; Aynen kabul: 1/2/2018-7078/141 md.) Seçimden önce veya sonra bir suç işlediği ileri sürülen milletvekili hakkında soruşturma ve Bu fıkraya 25/5/2005 tarihli ve 5353 sayılı Kanunun 24 üncü maddesiyle; "4483 sayılı Memurlar ve Diğer Kamu Görevlilerinin Yargılanması Hakkında Kanun Hükümleri" ibaresinden sonra gelmek üzere ", en üst dereceli kolluk amirleri hakkında ise, hâkimlerin görevlerinden dolayı tâbi oldukları yargılama usulü" ibaresi eklenmiştir. 61

kovuşturma yapma yetkisi, Ankara Cumhuriyet Başsavcılığı ve bu yer ağır ceza mahkemesine aittir. Soruşturmayı Cumhuriyet Başsavcısı veya görevlendireceği vekili bizzat yapar. Başsavcı veya vekili, suçun işlendiği yer Cumhuriyet savcısından soruşturmanın kısmen veya tamamen yapılmasını isteyebilir. Gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde suçun işlendiği yer Cumhuriyet savcısı zorunlu olan delilleri toplar ve gerekmesi hâlinde alınacak kararlar bakımından bulunduğu yer sulh ceza hâkimliğinden talepte bulunur.

AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

  1. madde, 160. maddedeki savcının görevini tamamlayarak, savcının soruşturmadaki yetkilerini ve adlî kolluk ile ilişkisini düzenler. Savcı soruşturmanın "sahibidir"; ancak araştırmayı fiilen büyük ölçüde adlî kolluk eliyle yürütür. Madde, savcının her türlü araştırmayı yapabilmesini, kamu görevlilerinden bilgi isteyebilmesini ve adlî kolluğa emir verebilmesini düzenleyerek soruşturmanın etkin yürütülmesini sağlar. Ayrıca belirli kişiler (vali/kaymakam, milletvekili, üst düzey kolluk amiri) hakkında özel soruşturma usulleri öngörür.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Araştırma ve Bilgi İsteme Yetkisi (Fıkra 1, 4)

Savcı, doğrudan veya adlî kolluk eliyle her türlü araştırmayı yapabilir; sonuçlara varmak için bütün kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir. Diğer kamu görevlileri de istenen bilgi/belgeyi vakit geçirmeksizin temin etmekle yükümlüdür. Bu, savcıya soruşturmayı etkin yürütmek için geniş bir bilgi toplama yetkisi tanır. Yargı çevresi dışında işlem gerekirse, o yer savcısından işlemi yapması istenir (istinabe).

2.2. Adlî Kolluğun Yükümlülüğü ve Emir Usulü (Fıkra 2-3)

Adlî kolluk, el koyduğu olayları, yakalananları ve tedbirleri savcıya derhâl bildirmek ve savcının adlî emirlerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür. Savcı emirleri yazılı; acele hâllerde sözlü verir (sözlü emir en kısa sürede yazılı bildirilir). Bu, adlî kolluğun savcının gözetiminde çalışmasını ve emirlerin belgelenmesini sağlar.

2.3. Görevi Kötüye Kullanan Görevliler (Fıkra 5)

Adli görevlerde kötüye kullanma/ihmali görülen kamu görevlileri ve savcı emirlerini yerine getirmede kötüye kullanma/ihmali görülen kolluk hakkında savcılarca doğrudan soruşturma yapılır; vali/kaymakam için 4483 sayılı Kanun, üst düzey kolluk amiri için hâkimlerin yargılama usulü uygulanır.

2.4. Özel Soruşturma Usulleri (Fıkra 6-9)

Vali/kaymakamların kişisel suçları, milletvekilleri ve belirli devlet güvenliği suçları için özel görevli/yetkili merciler ve usuller öngörülür (örneğin milletvekili soruşturmasında Ankara Başsavcılığı). Bu özel usuller, bu kişilerin konumundan kaynaklanan güvenceleri yansıtır.

3. Sistematik İlişkiler

  • CMK m. 160 — Savcının soruşturma görevi ve objektifliği; 161 yetkilerini düzenler.
  • CMK m. 164 — Adlî kolluk ve görevi.
  • CMK m. 162-163 — Hâkim kararı gerektiren işlemler.
  • 4483 sayılı Kanun — Memurların yargılanması; vali/kaymakam usulü.
  • Anayasa m. 83 — Yasama dokunulmazlığı; milletvekili soruşturmasıyla bağlantılı.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin, doğrulanmış güncel bir Yargıtay (CGK / ilgili Ceza Dairesi) kararı künyesi bu çalışmada temin edilememiştir. Mevcut otomatik tarama altyapısı yalnızca hukuk dairelerini sorgulayabildiğinden ceza dairesi kararlarına erişilememiş; kullanıcı tarafından sağlanan ek karar da bulunmamaktadır. Künye uydurmaktan kaçınmak akademik dürüstlüğün gereğidir.

Uygulamada, savcının adlî kolluğa emir verme ve kamu görevlilerinden bilgi isteme yetkisi soruşturmanın etkinliğini sağlar; belirli kişiler için özel soruşturma usullerine uyulması zorunludur.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): Savcı, soruşturma için bir kamu kurumundan belge ister.

Hukuki analiz: Kamu görevlileri, istenen bilgi/belgeyi vakit geçirmeksizin temin etmekle yükümlüdür (m. 161/1,4); savcı geniş bilgi toplama yetkisine sahiptir.

Olay 2 (kurmaca senaryo): Savcı, acele bir durumda adlî kolluğa sözlü emir verir.

Hukuki analiz: Acele hâllerde sözlü emir mümkündür; ancak en kısa sürede yazılı olarak da bildirilir (m. 161/3); emir belgelenir.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Yetki: Her türlü araştırma; kamu görevlilerinden bilgi isteme.
  • Adlî kolluk: Olayları derhâl bildirir; savcı emirlerini gecikmeksizin yerine getirir.
  • Emir: Yazılı; acelede sözlü (sonra yazılı).
  • Özel usuller: Vali/kaymakam, milletvekili, devlet güvenliği suçları için özel merci/usul.

7. Eleştirel Değerlendirme

  1. madde, savcıya soruşturmayı etkin yürütmek için gerekli yetkileri (araştırma, bilgi isteme, adlî kolluğa emir) tanıyarak soruşturmanın "sahibi" konumunu pekiştiren, işlevsel bir hükümdür. Adlî kolluğun savcıya derhâl bildirim ve emirleri gecikmeksizin yerine getirme yükümlülüğü, soruşturmanın savcı gözetiminde ve koordineli yürümesini sağlar; emirlerin yazılı (acelede sonradan yazılı) olması ise belgelenebilirliği güvence altına alır. Görevi kötüye kullanan görevliler hakkında doğrudan soruşturma yetkisi de savcının soruşturmadaki otoritesini destekler.

Kanaatimizce maddenin tartışmaya açık yönü, belirli kişiler (vali/kaymakam, milletvekili, üst düzey kolluk) için öngörülen özel soruşturma usulleridir. Bu usuller, bir yandan bu kişilerin konumundan kaynaklanan meşru güvenceleri (görevin sürekliliği, asılsız soruşturmalardan korunma) yansıtsa da, diğer yandan kanun önünde eşitlik ilkesiyle gerilim oluşturabilir ve bazı hâllerde cezasızlık riski doğurabilir. Bu özel usullerin, koruma amacını aşıp fiilî dokunulmazlığa dönüşmemesi önemlidir. Genel olarak madde, soruşturmanın etkin yürütülmesi ile belirli görevlilerin güvenceleri arasında, eşitlik ilkesi gözetilerek uygulanması gereken bir denge kurar.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

  • Doktrin: Ceza muhakemesi hukuku öğretisinin genel kabul görmüş yaklaşımlarına atıfsız genel ifadelerle başvurulmuştur; bu kanun için onaylı yazar listesi bulunmadığından spesifik yazar/eser/sayfa atfı yapılmamıştır.
  • Yargıtay kararları: Maddeye özgü doğrulanmış güncel karar temin edilememiştir (bkz. § 4); mevcut tarama altyapısı ceza dairelerini kapsamamaktadır.
  • Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 161 (2005/5353, 2011/6217, 2014/6526, 2017/KHK-680 ve 694 ve sonraki değişiklikler dâhil); sistematik ilişkilerde m. 160, m. 162-164, 4483 sayılı Kanun, Anayasa m. 83.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun yürürlükteki metnine dayanır.

Görüş: Savcının araştırma/bilgi isteme/adlî kolluğa emir yetkileri soruşturmanın etkin yürütülmesini sağlar. Belirli görevliler için özel soruşturma usulleri meşru güvenceler içerse de, koruma amacını aşıp fiilî cezasızlığa/dokunulmazlığa dönüşmemeli, eşitlik ilkesi gözetilmelidir.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir. Yeni Yargıtay İBK/CGK kararları veya kanun değişiklikleri sonrası revize edilebilir.

← Önceki Madde [160]
[162] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.