← Önceki Madde [152]
[154] Sonraki Madde →
RESMİ METİN

Müdafiin dosyayı inceleme yetkisi

Madde 153 – (Değişik: 2/12/2014-6572/44 md.) (1) Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı KHK’nin 2 nci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “tutuklu ve” ibaresi “şüpheli, sanık veya” şeklinde, “kovuşturma açılması halinde tutuklu veya hükümlünün müdafilik veya vekilliğini” ibaresi “soruşturma ya da kovuşturma bulunması halinde müdafilik veya vekillik görevini” şeklinde değiştirilmiştir. 56 Anayasa Mahkemesinin 24/7/2019 tarihli ve E.:2018/73; K.:2019/65 sayılı Kararı ile bu fıkrada yer alan “soruşturma ya da” ibaresi iptal edilmiştir. 57 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı KHK’nin 2 nci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “müdafi veya vekil hakkında açılan kovuşturmanın yapıldığı” ibaresi “hâkim veya” şeklinde, “Kovuşturma sonunda” ibaresi “Soruşturma sonunda kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verilmesi veya kovuşturma sonunda” şeklinde değiştirilmiş, aynı fıkraya “Müdafilik görevinden yasaklama kararı,” ibaresinden sonra gelmek üzere “avukat hakkındaki soruşturma veya” ibaresi ve “Ancak,” ibaresinden sonra gelmek üzere “soruşturma veya” ibaresi eklenmiş, daha sonra bu hüküm 1/2/2018 tarihli ve 7070 sayılı Kanunun 2 nci maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır. 58 Anayasa Mahkemesinin 24/7/2019 tarihli ve E.:2018/73; K.:2019/65 sayılı Kararı ile bu fıkrada yer alan “avukat hakkındaki soruşturma veya” ibaresi ve “soruşturma veya” ibaresi iptal edilmiştir. 59 3/10/2016 tarihli ve 676 sayılı KHK’nin 2 nci maddesiyle, bu fıkrada yer alan “tutuklu” ibaresi “şüpheli, sanık” şeklinde değiştirilmiş, daha sonra bu hüküm 1/2/2018 tarihli ve 7070 sayılı Kanunun 2 nci maddesiyle aynen kabul edilerek kanunlaşmıştır. 55

örneğini harçsız olarak alabilir. (2) Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir. Bu karar ancak aşağıda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir: a) 26/9/2004 tarihli ve 5237 sayılı Türk Ceza Kanununda yer alan;

  1. Kasten öldürme (madde 81, 82, 83),
  2. Cinsel saldırı (birinci fıkra hariç, madde 102),
  3. Çocukların cinsel istismarı (madde 103),
  4. Uyuşturucu veya uyarıcı madde imal ve ticareti (madde 188),
  5. Suç işlemek amacıyla örgüt kurma (madde 220),
  6. Devletin Güvenliğine Karşı Suçlar (madde 302, 303, 304, 307, 308),
  7. Anayasal Düzene ve Bu Düzenin İşleyişine Karşı Suçlar (madde 309, 310, 311, 312, 313, 314, 315, 316),
  8. Devlet Sırlarına Karşı Suçlar ve Casusluk (madde 326, 327, 328, 329, 330, 331, 333, 334, 335, 336, 337). b) 10/7/1953 tarihli ve 6136 sayılı Ateşli Silahlar ve Bıçaklar ile Diğer Aletler Hakkında Kanunda tanımlanan silah kaçakçılığı (madde 12) suçları. c) 19/10/2005 tarihli ve 5411 sayılı Bankacılık Kanununun 160 ıncı maddesinde tanımlanan zimmet suçu. d) 21/3/2007 tarihli ve 5607 sayılı Kaçakçılıkla Mücadele Kanununda tanımlanan suçlar. (3) Yakalanan kişinin veya şüphelinin ifadesini içeren tutanak ile bilirkişi raporları ve adı geçenlerin hazır bulunmaya yetkili oldukları diğer adli işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında, ikinci fıkra hükmü uygulanmaz. (4) Müdafi, iddianamenin mahkeme tarafından kabul edildiği tarihten itibaren dosya içeriğini ve muhafaza altına alınmış delilleri inceleyebilir; bütün tutanak ve belgelerin örneklerini harçsız olarak alabilir. (5) Bu maddenin içerdiği haklardan suçtan zarar görenin vekili de yararlanır.
AKADEMİK YORUM VE ANALİZ

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

  1. madde, müdafiin dosya inceleme ve belge örneği alma yetkisini düzenler. Etkili savunma, savunmanın aleyhindeki delilleri bilmesini gerektirir; "neyin savunulacağı" ancak dosya içeriği bilinerek belirlenebilir. Bu yetki, silahların eşitliği ilkesinin (iddia makamının elindeki bilgiye savunmanın da erişebilmesi) ve çelişmeli yargılamanın çekirdeğidir. Madde, dosya inceleme yetkisini kural olarak tanırken, soruşturma evresinde belirli ağır suçlarda bunun kısıtlanabilmesini de öngörür; bu kısıtlama, savunma hakkı ile soruşturmanın gizliliği/etkinliği arasındaki gerilimin en hassas noktasıdır.

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Soruşturma Evresinde İnceleme ve Kısıtlama (Fıkra 1-2)

Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve belge örneğini harçsız alabilir. Ancak bu yetki, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecekse, savcının istemiyle hâkim kararıyla kısıtlanabilir; bu kısıtlama yalnız sayılan katalog suçlarda (kasten öldürme, cinsel saldırı, uyuşturucu, örgüt, devlet güvenliği, casusluk vb.) mümkündür. Kısıtlama, soruşturmanın gizliliğini korumayı amaçlar; ancak savunma hakkını ciddi biçimde etkilediğinden, hâkim kararına ve katalog suçlara bağlanmıştır.

2.2. Kısıtlanamayacak Belgeler (Fıkra 3)

Kritik bir güvence: Yakalanan/şüphelinin ifade tutanağı, bilirkişi raporları ve şüphelinin hazır bulunmaya yetkili olduğu işlemlere ilişkin tutanaklar hakkında kısıtlama uygulanamaz. Yani savunma, en azından kişinin kendi ifadesine ve hazır bulunduğu işlemlere her hâlde erişebilir; tutukluluğa itiraz gibi temel savunma faaliyetleri için gerekli asgari bilgi kısıtlanamaz. (Bu güvence, AİHM içtihadıyla uyumlu olarak getirilmiştir.)

2.3. İddianame Sonrası Tam Erişim (Fıkra 4-5)

Müdafi, iddianamenin kabulünden itibaren dosya içeriğini ve delilleri tam olarak inceleyebilir, örneklerini harçsız alabilir. Yani kovuşturma aşamasında kısıtlama tümüyle kalkar; suçtan zarar görenin vekili de bu haklardan yararlanır. (Maddedeki dipnotlar, fıkralardaki çeşitli AYM iptalleri ve değişiklikleri gösterir.)

3. Sistematik İlişkiler

  • CMK m. 149, 154 — Müdafi seçimi ve müdafiyle görüşme; savunma haklarının bütünü.
  • CMK m. 157 — Soruşturmanın gizliliği; kısıtlamanın dayanağı.
  • CMK m. 170 vd. — İddianame; tam erişimin başladığı an.
  • Anayasa m. 36 — Savunma hakkı; AİHS m. 6 silahların eşitliği.

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Bu maddeye doğrudan ilişkin, doğrulanmış güncel bir Yargıtay (CGK / ilgili Ceza Dairesi) kararı künyesi bu çalışmada temin edilememiştir. Mevcut otomatik tarama altyapısı yalnızca hukuk dairelerini sorgulayabildiğinden ceza dairesi kararlarına erişilememiş; kullanıcı tarafından sağlanan ek karar da bulunmamaktadır. Künye uydurmaktan kaçınmak akademik dürüstlüğün gereğidir. Ayrıca madde metnindeki AYM iptal kararları (E.2018/73, K.2019/65) dosya inceleme rejimini doğrudan etkilemiştir.

Gerek AYM gerek AİHM içtihadında, dosya kısıtlamasının savunma hakkını ölçüsüz biçimde sınırlamaması; en azından özgürlükten yoksun bırakmaya itiraz için gerekli bilgilere erişimin engellenmemesi gerektiği vurgulanır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (kurmaca senaryo): Bir örgüt suçu soruşturmasında, dosyanın incelenmesi soruşturmanın amacını tehlikeye düşürecektir.

Hukuki analiz: Savcının istemiyle hâkim kararıyla dosya inceleme kısıtlanabilir (m. 153/2); ancak şüphelinin ifade tutanağı ve hazır bulunduğu işlemlere ilişkin tutanaklar kısıtlanamaz (m. 153/3).

Olay 2 (kurmaca senaryo): İddianame kabul edilir.

Hukuki analiz: Müdafi, iddianamenin kabulünden itibaren dosyayı ve delilleri tam olarak inceleyebilir (m. 153/4); kısıtlama tümüyle kalkar.

6. Pratik Uygulama Notları

  • Soruşturmada: İnceleme kural; katalog suçlarda hâkim kararıyla kısıtlanabilir.
  • Kısıtlanamaz: Şüphelinin ifadesi, bilirkişi raporu, hazır bulunduğu işlem tutanakları.
  • İddianame sonrası: Tam erişim; suçtan zarar gören vekili de yararlanır.

7. Eleştirel Değerlendirme

  1. madde, etkili savunmanın ön koşulu olan dosya erişimini düzenleyerek silahların eşitliği ilkesine hizmet eder; ancak soruşturma evresindeki kısıtlama yetkisi, savunma hakkı ile soruşturmanın gizliliği arasındaki en hassas dengeyi temsil eder. Kanaatimizce maddenin en isabetli yönü, 3. fıkradaki kısıtlanamayacak belgeler güvencesidir: Şüphelinin kendi ifadesine ve hazır bulunduğu işlemlere her hâlde erişebilmesi, özellikle tutukluluğa itiraz gibi temel savunma faaliyetleri için asgari bilgiyi güvence altına alır; bu olmadan, kısıtlama savunmayı tümüyle körleştirebilirdi. Nitekim AYM'nin bazı ibareleri iptal etmesi de, kısıtlamanın savunma hakkını ölçüsüz sınırlamaması gerektiğini teyit eder.

Kanaatimizce maddenin uygulamadaki kritik noktası, kısıtlamanın istisnaî kalması ve "soruşturmanın amacını tehlikeye düşürme" koşulunun somut biçimde gerçekleşmesidir; kısıtlama, rutin bir uygulamaya dönüşür veya kişinin özgürlüğüne itiraz imkânını fiilen ortadan kaldırırsa, savunma hakkı ve silahların eşitliği ihlal edilir. İddianame sonrası tam erişim ise çelişmeli yargılamayı güvence altına alan isabetli bir kuraldır. Madde, kısıtlamanın dar yorumlanması koşuluyla, savunma hakkı ile soruşturma menfaatini dengeleyen bir çerçeve sunar.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

  • Doktrin: Ceza muhakemesi hukuku öğretisinin genel kabul görmüş yaklaşımlarına (silahların eşitliği, çelişmeli yargılama) atıfsız genel ifadelerle başvurulmuştur; bu kanun için onaylı yazar listesi bulunmadığından spesifik yazar/eser/sayfa atfı yapılmamıştır.
  • Yargıtay kararları: Maddeye özgü doğrulanmış güncel karar temin edilememiştir (bkz. § 4); mevcut tarama altyapısı ceza dairelerini kapsamamaktadır. Madde metnindeki AYM iptal kararları (E.2018/73, K.2019/65) resmî metinde yer aldığı biçimiyle aktarılmıştır.
  • Mevzuat: 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu m. 153 (2014/6572, 2016/KHK-676 ve 2018/7070 değişiklikleri ile AYM iptalleri dâhil); sistematik ilişkilerde m. 149, m. 154, m. 157, m. 170 vd., Anayasa m. 36, AİHS m. 6.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 5271 sayılı Ceza Muhakemesi Kanunu'nun yürürlükteki metnine dayanır.

Görüş: Dosya inceleme yetkisi silahların eşitliğinin gereğidir; soruşturmadaki kısıtlama istisnaî ve dar yorumlanmalı, en azından şüphelinin ifadesi ve hazır bulunduğu işlemlere erişim (m. 153/3) her hâlde korunmalıdır. İddianame sonrası tam erişim çelişmeli yargılamayı güvence altına alır.

Güncellik: 01.06.2026 tarihi itibarıyla günceldir. Yeni Yargıtay İBK/CGK kararları veya kanun değişiklikleri sonrası revize edilebilir.

← Önceki Madde [152]
[154] Sonraki Madde →

Metodolojik Not

Bu çalışma, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. İçerik, güncel kanun değişiklikleri ve yüksek yargı kararları ışığında revize edilmektedir.