E. Derneklerin faaliyetleri I. Genel olarak
Madde 90 - Dernekler, amaçlarını gerçekleştirmek üzere, tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğr ultusunda faaliyette bulunurlar. Yasaklanan veya izne bağlı faaliyetlerle ilgili kamu hukuku ni telik li özel kanun hükümleri saklıdır. Dernek faaliyetleri ile ilgili yasak ve sınırlamalara aykırılık hâlinde, Cumhuriyet savcısının istemiyle mahkemece faaliy etten alıkoyma kararı verilebilir.
Akademik Değerlendirme
Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Tüzel Kişiler" başlıklı ikinci kısmın "Dernekler" bölümünde, "Derneklerin faaliyetleri" üst başlığı altında "Genel olarak" kenar başlığıyla yer alan 90. madde, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 62. ve 63. maddelerinden esinlenerek hukukumuza kazandırılmıştır. Hükmün ratio legis'i (amacı) derneklerin tüzel kişilik olarak hak ve fiil ehliyetlerini tüzüklerinde belirttikleri amaç, çalışma konuları ve biçimleri çerçevesinde kullanmalarını yasal bir zorunluluğa bağlamak ve bu faaliyetlerin kamu hukuku nitelikli emredici kurallarla, yasaklarla veya izinlerle kısıtlanabileceğini açıkça ortaya koymaktır. Yasa koyucu, tüzel kişiliğin faaliyet sınırlarını belirleyerek sivil alanın kontrol edilebilir ve öngörülebilir olmasını hedeflemiştir.
Sivil toplum örgütlenmelerinde geçerli olan temel "tüzük serbestisi" ilkesi ile devletin korumakla yükümlü olduğu "kamu düzeni" sınırı arasındaki hassas dogmatik denge bu maddede somutlaşmaktadır. Dernekler, kendi hür iradeleriyle hazırladıkları tüzüklerinde belirledikleri faaliyetleri serbestçe yürütebilme hakkına sahipken; Anayasa ve kamu hukuku mevzuatının çizdiği mutlak sınırları aşmaları veya izne bağlı faaliyetleri izinsiz gerçekleştirmeleri durumunda, faaliyetten alıkoyma gibi ağır yargısal tedbirlerle karşılaşarak bu dengenin kamu yararına korunması amaçlanmıştır.
Tüzüğe bağlı faaliyet: Derneklerin, kanunla kendilerine tanınan tüzel kişilik haklarını ve organları aracılığıyla kullandıkları fiil ehliyetlerini, yalnızca kuruluş tüzüklerinde açıkça ve önceden belirlenmiş olan amaçlar ile bu amaçları gerçekleştirecek çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda icra edebilmesi ilkesidir.
Kamu hukuku saklılığı: Derneklerin özel hukuk tüzel kişisi olmalarına rağmen, icra ettikleri faaliyetlerin (örneğin eğitim, silah bulundurma, yardım toplama, radyo-televizyon yayını yapma) kamu düzenini, milli güvenliği veya kamu sağlığını yakından ilgilendirmesi durumunda, o alanları düzenleyen idare ve kamu hukuku nitelikli özel kanunların getirdiği yasaklayıcı veya izne bağlayıcı emredici hükümlere mutlak surette uymak zorunda olmalarıdır.
Faaliyetten alıkoyma: Derneğin icra ettiği eylemlerin kanunlara, kamu hukuku yasaklarına veya tüzüğündeki sınırlamalara ağır ve acil müdahaleyi gerektirecek ölçüde aykırılık teşkil etmesi hâlinde, tüzel kişiliğin nihai feshinden (kapatılmasından) önce, Cumhuriyet savcısının istemiyle yetkili mahkemece verilen ve derneğin çalışmalarını geçici olarak donduran ihtiyati tedbir kararıdır.
Yasak ve sınırlamalara aykırılık: Dernek tüzel kişiliğinin, tüzüğünde açıkça yazmayan bir alanda faaliyette bulunarak ehliyet (yetki) aşımına gitmesi ya da 5253 sayılı Dernekler Kanunu ile diğer özel mevzuatta açıkça suç sayılan, yasaklanan veya mülki idarenin ön iznine bağlanan faaliyetleri (örneğin izinsiz lokal açmak, izinsiz yardım toplamak) idari prosedürleri yok sayarak fiilen gerçekleştirmesi durumudur.
Cumhuriyet savcısının rolü: Kamu düzeninin, genel sağlığın veya ahlakın dernek faaliyetleri kisvesi altında ihlal edildiği kriz durumlarında, salt idari bir denetim mekanizmasından ziyade, kamu ve devlet adına bizzat harekete geçerek derneğin hukuk dışı eylemlerinin acilen durdurulmasını (faaliyetten alıkonulmasını) bağımsız yargıdan (mahkemeden) talep etme yetki ve göreviyle donatılmış adli makamdır.
"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"
Olay 1: Yalnızca spor faaliyetlerini desteklemek ve gençleri spora teşvik etmek amacıyla kurulan bir mahalli spor derneği, tüzüğünde hiçbir şekilde öngörülmemiş olmasına rağmen, izinsiz bir radyo frekansı kiralayarak düzenli olarak siyasi propaganda yayını ve genel haberleşme faaliyeti yürütmeye başlamıştır. Hukuki Analiz: TMK m. 90 uyarınca dernekler, ancak tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda faaliyette bulunabilirler. Ayrıca radyo yayını ve haberleşme faaliyetleri, kamu hukuku nitelikli RTÜK ve frekans mevzuatının ağır izin şartlarına tabidir. Derneğin bu tüzük dışı ve izinsiz faaliyeti hem özel yetki (ehliyet) aşımı hem de kamu hukuku yasaklarının ihlali niteliğindedir. Bu durum karşısında Cumhuriyet savcısı, derneğin yasadışı yayın faaliyetinin derhal durdurulması için mahkemeden TMK m. 90/3 kapsamında faaliyetten alıkoyma kararı verilmesini talep edecek ve mahkeme bu ihtiyati tedbiri uygulayabilecektir.
Olay 2: Sosyal yardımlaşma ve kimsesiz çocukları koruma amacıyla kurulan bir derneğin yönetim kurulu, yaklaşan yerel seçimlerde belirli bir adayı ve siyasi partiyi desteklemek üzere dernek binalarına afişler asmış, bütçesinden siyasi kampanya yürütmüş ve mitingler organize etmiştir. Hukuki Analiz: Derneklerin faaliyet alanı ve hak ehliyeti öncelikle kuruluş tüzükleriyle mutlak olarak sınırlandırılmıştır; ayrıca siyasi partiler kanunu ve dernekler mevzuatı uyarınca derneklerin bir siyasi parti gibi doğrudan organik siyasi eylemlerde bulunmaları kamu hukuku hükümleriyle kısıtlanmıştır. Derneğin bu icraatları, tüzüklerindeki sosyal yardımlaşma amacıyla örtüşmeyen ultra vires (yetki dışı) eylemlerdir ve TMK m. 90/2 gereği yasaklanan faaliyet sınırlarını aşmaktadır. Meydana gelen bu ağır ve açık ihlal neticesinde Cumhuriyet savcısı, kamu düzenini korumak amacıyla derneği faaliyetten alıkoyma yönünde yargısal tedbir başvurusunda bulunacaktır.
Dural/Öğüz (Cilt II) ve Özsunay (Tüzel Kişiler) tarafından da sıklıkla eleştirildiği üzere, TMK m. 90'da yer alan "tüzüklerinde belirtilen çalışma konuları ve biçimleri doğrultusunda" faaliyet zorunluluğu, uygulamada katı şekilde yorumlandığında sivil toplum örgütlenmelerinin dinamizmini ve operasyonel hızını ciddi ölçüde daraltmaktadır. Dernekler, yaşayan ve toplumun anlık değişen ihtiyaçlarına süratle reaksiyon göstermesi gereken organizmalardır. Yaşanan ani bir afet durumunda, tüzüğünde yalnızca "kültür ve sanat" amacı yazan bir derneğin acil arama-kurtarma faaliyeti yürütmesi veya çadır dağıtması, mevcut yasanın katı lafzına göre "tüzük dışı faaliyet" sayılabilme riski taşımaktadır. Hak ehliyetinin tüzük metniyle sıkı sıkıya sınırlandırılması, modern sivil toplumun esnekliğine hiç uymayan arkaik bir "ultra vires" (yetki aşımı) kuralı kalıntısı olarak sivil alanı boğmakta ve dernekleri sürekli bürokratik tüzük değişikliği sarmalına itmektedir.
Faaliyetten alıkoyma tedbirinin, yalnızca Cumhuriyet savcısının istemi ve mahkemenin kararına bağlanmış olması hukuki bir güvence gibi görünse de; Akyol'un hakkın kullanılması perspektifi ve bilhassa Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin 11. madde içtihatları çerçevesinde incelendiğinde bu tedbirin "orantılılık" (ölçülülük) ilkesi bakımından ağır defoları mevcuttur. Faaliyetten alıkoyma, uygulamada çoğu zaman derneğin banka hesaplarının dondurulması, lokalinin tamamen mühürlenmesi ve tüm sivil toplantılarının yasaklanması anlamına gelir ki; bu durum derneğin fiilen "felç edilmesi" demektir. Yargı makamlarının, yalnızca iddia edilen spesifik şüpheli faaliyeti durdurmak (örneğin sadece yasadışı paneli engellemek) yerine, derneğin hukuka uygun diğer tüm yasal faaliyetlerini de kapsayacak biçimde tüzel kişiliği bir bütün olarak eylemsizliğe mahkûm etmesi, telafisi imkânsız sivil kayıplar doğurmaktadır. Kanun metninin "kısmi faaliyet durdurma" şeklinde daha esnek ve kademeli bir yapıya kavuşturulmamış olması demokratik devlet ilkesiyle bağdaşmamaktadır.
İçinde bulunduğumuz dijital iletişim çağında, TMK m. 90'da ifade edilen "çalışma konuları ve biçimleri" ile "faaliyet" kavramlarının internet mecraları ve sosyal medya ağları bağlamında nasıl yorumlanacağı devasa bir doktriner boşluk teşkil etmektedir. Fiziksel bir lokal açmak, dergi basmak veya kermes düzenlemek gibi geleneksel eylem biçimleri tüzükte kolayca sınırlandırılıp denetlenebilirken; bir derneğin uluslararası sanal platformlarda yürüttüğü asenkron kampanyalar, blokzincir üzerinden organize ettiği sanal ağlar veya sosyal medya platformlarındaki söylemsel eylemleri karşısında klasik "kamu hukuku nitelikli sınırların" nerede başlayıp nerede bittiği belirsizdir. Siber sivil alanın, yirminci yüzyıldan kalma yasal kalıplarla ve "faaliyetten alıkoyma" gibi fiziksel çağrışımlar barındıran müeyyidelerle denetlenmeye çalışılması hukuken oldukça güçtür. De lege ferenda (olması gereken hukuk) bağlamında, derneklerin hak ehliyeti ve eylem sınırlarının dijital faaliyet türlerini de kapsayacak ve siber sivil inisiyatifleri güvenceye alacak şekilde modern bir yaklaşımla revize edilmesi hukuk sistemimiz için kaçınılmaz bir zorunluluktur.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 90. madde metnine dayanır.
Görüş: Tüzük çerçevesinin dar yorumlanmasının sivil toplumu kısıtlama riski; faaliyetten alıkoymanın AİHM m. 11 orantılılık testine sıkı biçimde tabi tutulması; dijital faaliyetlerin tüzük kapsamına girmesi için esnek yorum benimsenmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.