TMK Madde 33

1. Sistematik

Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Gaiplik kararı" alt başlığında yer alan ve yargılama usulünü düzenleyen 33. madde, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 36. maddesine tekabül etmektedir. Hükmün ratio legis'i (amacı) gaiplik kararı verilmeden önce hak sahipleri (mirasçılar, eş vb.) ile kayıp kişinin menfaatleri arasındaki dengeyi sağlamak üzere asgari bekleme sürelerini belirlemek ve mahkemece yürütülecek ilan prosedürü ile aleniyet ilkesini güvence altına alarak maddi gerçeğin ortaya çıkmasına imkân tanımaktır.

2. Kavramlar

2.1 Bekleme süreleri: Gaiplik kararının mahkemeden talep edilebilmesi için kanun koyucu iki farklı ihtimale göre asgari süreler öngörmüştür. Ölüm tehlikesi içinde kaybolma durumunda en az 1 yıl; uzun süreden beri haber alınamama durumunda ise en az 5 yıl geçmesi zorunludur. 2.2 Sürelerin başlangıç anı: Bir yıllık sürenin başlangıcı, kişiyi ölüme yaklaştıran "ölüm tehlikesi tarihi"dir. Beş yıllık sürenin başlangıcı ise kayıp kişiden en son bilginin veya mesajın alındığı "son haber alma tarihi"dir. 2.3 İlan zorunluluğu: Alenilik ilkesi gereği, mahkeme gaiplik kararı vermeden önce, kayıp kişi hakkında bilgisi olan kimseleri mahkemeye bilgi vermeye çağırmak üzere usulüne uygun bir ilan yapmak zorundadır. 2.4 İlan süresi: İlanla verilen çağrı süresi, ilk ilanın yapıldığı günden başlayarak en az 6 ay olmak zorundadır. 2.5 İlanın amacı: Gaipliği istenen kişinin yaşayıp yaşamadığına veya öldüğü tarihe ilişkin bilgisi olan üçüncü kişilerin ya da bizzat kayıp kişinin mahkemeye ulaşmasını sağlayarak haksız bir gaiplik kararının önüne geçmektir.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 32 (Gaiplik kararının maddi şartları ve yetkili mahkemenin tayini).
• TMK m. 34 (İlan süresi içinde kişinin ortaya çıkması veya haber alınması halinde gaiplik isteminin düşmesi).
• TMK m. 35 (Gaiplik kararının geçmişe etkili olarak ölüm tehlikesi veya son haber alma gününden itibaren hüküm doğurması).
• HMK m. 382 vd. (Gaiplik kararının çekişmesiz yargı işi niteliğinde olması ve Sulh Hukuk Mahkemesinin görevli olması).
• 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu (Gaiplik kararının kesinleşmesi üzerine idarece ölüm kütüğüne tescil işleminin yapılması).

4. Yargıtay İçtihadı

"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"

5. Pratik Örnek Olaylar

• Olay 1: Yurt dışına çalışmaya giden ve ailesiyle en son 6 yıl önce telefonla görüşen bir kişinin eşi, gaiplik talebiyle mahkemeye başvurur. TMK m. 33 uyarınca "uzun süreden beri haber alınamama" kapsamında 5 yıllık süre şartı gerçekleşmiştir. Mahkeme, kişinin son yerleşim yeri olan Türkiye'deki yetkili mahkeme sıfatıyla davayı kabul eder, Basın İlan Kurumu aracılığıyla ilan yapar ve ilk ilandan itibaren en az 6 ay bekledikten sonra (kişiden veya onu tanıyanlardan haber gelmezse) gaipliğe karar verir.
• Olay 2: Deprem bölgesinde yıkılan bir binada kaybolan ancak enkaz tamamen kaldırılmasına rağmen cesedine ulaşılamayan bir kişi için yakınları gaiplik davası açmak ister. Bu olayda "ölüm tehlikesi içinde kaybolma" durumu söz konusu olduğundan, TMK m. 33 gereği afetin (depremin) gerçekleştiği tarihten itibaren en az 1 yıl beklenmesi zorunludur. Bir yıl dolmadan açılacak dava, dava şartı yokluğundan usulden reddedilecektir.

6. Pratik Notlar

• Sürelerin emredici niteliği: TMK m. 33'te yer alan 1 yıllık ve 5 yıllık süreler dava şartıdır; tarafların veya hakimin takdiriyle kısaltılamaz.
• İlan usulü ve Yargıtay içtihadı: Kanun metninde "ilanla çağırır" denilmekle yetinilmişse de, Yargıtay'ın yerleşik uygulamasına göre (örneğin 2. Hukuk Dairesi kararları) gaiplik kararının verilebilmesi için mahkemece en az iki kez ilan yapılması zorunludur ve bu ilanlar yapılmadan verilen kararlar usule aykırı bulunarak bozulmaktadır.
• İlan süresi içinde kişi hakkında bilgi gelirse: TMK m. 34 uyarınca 6 aylık ilan süresi bitmeden kişinin sağ olduğu anlaşılır veya ölüm tarihi kesin olarak tespit edilirse gaiplik talebi kendiliğinden düşer.
• Gaiplik kararının geriye dönük etkisi: İlan prosedürü tamamlanıp karar verildiğinde, TMK m. 35 uyarınca kararın sonuçları mahkeme tarihinden değil, sürelerin başlangıç anı olan ölüm tehlikesi veya son haber alma tarihinden itibaren hüküm ifade eder.
• Yetkili mahkeme: Davanın, TMK m. 32 uyarınca kişinin Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesinde açılması gerekir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Modern dönemin krizleri ve teknolojik imkânları karşısında TMK m. 33'te düzenlenen gaiplik yargılama usulü ciddi dogmatik tartışmalara neden olmaktadır. Dural/Öğüz ve Akıntürk/Ateş Karaman'ın eserlerinde de işaret edildiği üzere, özellikle 2023 Kahramanmaraş depremleri gibi kitlesel afetlerde, binlerce kişinin "ölümüne kesin gözle mi bakılacağı" (TMK m. 31 ölüm karinesi) yoksa "ölüm tehlikesi içinde mi kaybolduğu" (TMK m. 32-33 gaiplik) ayrımı uygulamada büyük karmaşa yaratmıştır. Yıkılmış bir binada cesedine ulaşılamayan kişiler için 1 yıllık bekleme süresinin ve ardından gelen asgari 6 aylık ilan sürecinin işletilmesi, geride kalan ailelerin miras ve sosyal güvenlik haklarına kavuşmasını yıllarca geciktiren ağır bir usul külfeti olarak eleştirilmektedir.

Öte yandan Akyol, Öztan ve Kılıçoğlu'nun yaklaşımları çerçevesinde ele alındığında; dijital çağda "5 yıl haber alamama" eşiğinin uzunluğu sorgulanmaktadır. Kişilerin anlık mesajlaşma uygulamaları (WhatsApp vb.) sosyal medya platformları veya e-Devlet işlemleri gibi dijital ayak izleri bıraktığı bir dönemde, bir kişinin dijital dünyada hiçbir iz bırakmadan 5 yıl ortadan kaybolması durumunda, kişinin bir sosyal medya hesabına otomatik bir cihazdan (bot) yapılan girişin veya çevrimiçi görünmesinin "son haber alma" sayılıp sayılmayacağı, medeni usul ve ispat hukuku bakımından kanunun lafzını aşan yeni yorumlara muhtaçtır. İlanların sadece gazetelerde yapılması da günümüzde aleniyet işlevini yitirmiş olup, elektronik ortamlarda (örneğin e-Devlet kapısı üzerinden veya sosyal ağ entegrasyonuyla) daha efektif bir ilan modelinin mevzuata kazandırılması gerekliliği açıktır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 33'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 36.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 33. madde metnine dayanır.

Görüş: Modern iletişim çağında 5 yıl haber alamama süresinin sosyal medya ve dijital ayak izleri ışığında 'haber alma' kavramının yeniden tanımlanmasıyla esnetilmesi ve afet hallerinde 1 yıl şartının başlangıç anının net bir mevzuatla belirlenmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.