1. Sistematik
Türk Medeni Kanunu'nun Kişiler Hukuku kitabında "Tüzel Kişiler" başlıklı ikinci
kısmın "Vakıflar" bölümünde, "Yönetimin, amacın ve malların değiştirilmesi" üst
başlığı altında "Amacın ve malların değiştirilmesi" kenar başlığıyla yer alan
113. madde, mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 86. ve 86a maddelerinden
esinlenilerek düzenlenmiştir. Hükmün amacı (ratio legis) vakfedenin
başlangıçtaki kurgusuna katı bir şekilde bağlı kalmanın, durum ve koşullardaki
değişmeler yüzünden vakfın işlevini yitirmesine yol açtığı hallerde, vakfın
hukuki zeminini esnekleştirerek toplumsal işlevini sürdürmesini (ayakta
kalmasını) sağlamaktır.
Amaç değişikliği, vakfın temel kuruluş iradesine doğrudan dokunan olağanüstü
bir müdahale mekanizması niteliğindedir. Vakıflar, "belirli ve sürekli" bir
amaca özgülenmiş sahipsiz mal toplulukları olduğundan (TMK m. 101) amacın
yargı kararıyla değiştirilmesi kural olarak istisnai şartlara bağlanmıştır. Yasa koyucu, kurucu iradeye mutlak saygı ilkesi ile vakfın fiili
hayatiyetini sürdürmesi arasındaki hassas dengeyi korumak amacıyla mahkemeye bu
olağanüstü revizyon yetkisini tanımlamıştır.
2. Kavramlar
Amacın değiştirilmesi: Vakfın başlangıçta kuruluş senedinde belirlenen
ideal amacının, geçen zaman içinde değişen objektif koşullar karşısında
anlamını yitirmesi ve artık eski amaca hizmet etmenin vakfedenin gerçek
arzusuna aykırı düşmesi halinde, mahkeme kararıyla bu gayenin revize
edilmesidir.
"Vakfedenin arzusuna açıkça uymayacak": Amacın değiştirilebilmesi için
öngörülen yüksek hukuki eşik olup; objektif koşullar bakımından amacın anlam ve
içeriğini yitirmesini, sübjektif koşullar bakımından ise değişmiş olan bu
durumun artık vakfedenin isteğiyle bağdaşmasına hiçbir olanak bulunmamasını
ifade eder.
Amacın gerçekleşmesini güçleştiren koşulların kaldırılması: Vakıf senedinde
yer alan, ancak zamanla vakfın işleyişini, yönetimini veya nihai hedefine
ulaşmasını önemli ölçüde zorlaştıran veya engelleyen ağırlaştırıcı idari/mali
yükümlülüklerin mahkeme kararıyla esnetilmesi veya ortadan kaldırılmasıdır.
Mal ve hakların değiştirilmesi: Vakfa özgülenen, ancak ekonomik veya fiziki
nedenlerle artık gelir getirmeyen ya da amaca hizmet etmeyen malvarlığı
değerlerinin, vakfın üstün menfaati doğrultusunda daha yararlı olan başka
mallarla ikame edilmesine veya paraya çevrilmesine izin verilmesidir.
Başvuru meşruiyeti: TMK m. 113 uyarınca, vakfın amacı veya malları üzerinde
değişiklik yapılabilmesi için davanın münhasıran vakfın kendi "yönetim organı"
veya "denetim makamı" (Vakıflar Genel Müdürlüğü) tarafından açılabilmesi ve
karardan önce diğer tarafın yazılı görüşünün alınması zorunluluğudur.
3. Sistematik İlişkiler
- TMK m. 101 (vakfın amacı — "belirli ve sürekli" ilkesi)
- TMK m. 112 (yönetimin değiştirilmesi)
- TMK m. 116 (sona erme — amacın imkânsızlaşması)
- 5737 sayılı Vakıflar Kanunu m. 10
- AYM 2007 kararı (iptal edilen tüzük ibaresi)
- HMK m. 382 vd. (çekişmesiz yargı)
4. Yargıtay İçtihadı
"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"
5. Pratik Örnek Olaylar
Olay 1: 1950'li yıllarda yalnızca telgraf operatörlerinin çocuklarına eğitim
bursu vermek amacıyla kurulan bir vakfın yönetim kurulu, günümüzde bu mesleğin
ortadan kalkması nedeniyle burs verecek öğrenci bulamamaktadır. Yönetim organı,
amacın "iletişim teknolojileri alanında okuyan öğrencilere burs verilmesi"
şeklinde değiştirilmesi için mahkemeye başvurmuştur. TMK m. 113 uyarınca, durum
ve koşullardaki teknolojik değişmeler nedeniyle eski amaca bağlı kalmak
vakfedenin genel eğitim destekleme arzusuna açıkça uymayacak hale gelmiştir. Mahkeme, denetim makamının da yazılı görüşünü alarak objektif ve sübjektif
şartları (kurucu irade ile güncel imkânsızlık) değerlendirir. Sonuç olarak,
kurucu iradenin temel yönelimine uygun olan bu amaç değişikliğine izin
verilerek vakfın atıl kalması engellenir.
Olay 2: Bir sağlık vakfına kuruluşunda tahsis edilen tarla vasfındaki büyük bir
arazi, zamanla şehrin ticari merkezinde kalıp imar planı değişiklikleri
geçirmiş ve tarımsal gelir getirme özelliğini yitirerek vakfa ağır vergi yükü
doğurmaya başlamıştır. Vakıf yönetimi, bu taşınmazı satarak yerine düzenli kira
getirecek bir iş merkezi almak için mahkemeden izin talep etmiştir. TMK m.
113/3 uyarınca, amaca özgülenen mal ve hakların daha yararlı olanları ile
değiştirilmesini veya paraya çevrilmesini haklı kılan sebeplerin varlığı ileri
sürülmektedir. Mahkeme, yaptıracağı bilirkişi incelemesiyle bu değişimin
vakıf için gerçekten daha verimli olacağını tespit ederse satışa ve ikame mal
alımına onay verir. Böylece vakıf malvarlığının erimesi önlenerek, sağlık
amacının daha güçlü finansmanla sürdürülmesi temin edilir.
6. Pratik Notlar
- Amaç değişikliğinin vakfedenin temel iradesine mümkün olduğunca sadık kalması
zorunluluğu, yasanın kurucu iradeye verdiği önemin ve özel hukuk özerkliğinin
bir sonucudur.
- "Daha yararlı mal" kriterinin nesnel belirlenmesi için mahkemelerin mutlaka
uzman bilirkişi raporları alarak taşınmazların güncel ticari değerlerini ve
getiri oranlarını kıyaslaması şarttır.
- Değişiklik kararının, tıpkı vakfın kuruluşundaki gibi yerleşim yeri mahkemesi
siciline tescili ve daha sonra Resmi Gazete'de ilanı gereklidir.
- Miras ya da bağışlama nedeniyle oluşturulan katı amaç kalıplarının
revizyonundaki güçlükler, vakfedenin hayatta olmaması sebebiyle mahkemenin
"varsayımsal iradeyi" tespit etmekte yaşadığı dogmatik zorluklardan
kaynaklanır.
- VGM'nin karşı görüş bildirmesi halinde mahkeme takdir yetkisine sahip olup,
denetim makamının görüşü bağlayıcı nitelikte değildir; son karar mutlaka
hâkimin takdir yetkisine ve vicdani kanaatine dayanır.
7. Eleştirel Değerlendirme
TMK m. 113 hükmü, Dural/Öğüz ve Özsunay'ın tüzel kişiler teorisinde de işaret
edildiği üzere, "ölü elin" (dead hand) tahakkümüne saygı ile değişen toplumsal
ihtiyaçlara dinamik uyum arasındaki hassas dengeyi kuran en kritik normdur.
Vakfedenin arzusuna yüzyıllar boyunca harfiyen bağlı kalmak, değişen sosyolojik
ve ekonomik şartlarda vakfın toplumsal bir yüke dönüşmesine veya tamamen
işlevsizleşerek TMK m. 116 uyarınca zorunlu tasfiyeye uğramasına yol açabilir. Yasa koyucu bu maddeyle, mülkiyetin belli bir amaca tahsis edilmesi
fikrinden vazgeçmeden, kuruma değişen zamanın ruhuna uygun bir "hayat öpücüğü"
verme mekanizması yaratmıştır.
Ancak Akyol'un hakkın kullanılması perspektifinden bakıldığında, maddedeki
"açıkça uymayacak hâle gelmiş ise" şeklindeki yüksek hukuki eşik, uygulamada
sivil toplum örgütlerini katı bir korsette tutma riski yaratmaktadır.
Mahkemeler, amacın değiştirilmesini onaylamak için çoğunlukla mevcut amacın
mutlak surette imkânsızlaşmasını (TMK m. 116 şartlarına yaklaşmasını)
beklemekte, "verimsizlik" veya "toplumsal fayda azalmasını" tek başına amaç
değişikliği için yeterli görmemektedir. Bu tutucu yargısal yaklaşım,
sivil alanın esnekliğini yok etmekte ve milyonlarca liralık vakıf fonlarının
çağın gerisinde kalmış projelere hapsolmasına sebep olmaktadır.
Uluslararası karşılaştırmalı hukukta Anglo-Amerikan sisteminin meşhur "cy-près"
(mümkün olduğunca yakın) doktrini ile birebir aynı kurumsal işlevi gören TMK m.
113, vakfedenin niyetini esnekleştirerek güncel tutmayı hedefler. Ne var ki,
Türk uygulamasında mal ve hakların değiştirilmesi alt bendi (m. 113/3) çok sık
kullanılırken, ana amacın değiştirilmesi bendi son derece nadir ve çekingen bir
biçimde işletilmektedir. De lege ferenda (olması gereken hukuk)
bağlamında, senedin yazılı katı lafzına değil de vakfedenin temel sosyal
vizyonuna odaklanan daha genişletici (teleolojik) bir yargı pratiği
geliştirilmeli; idari denetim makamlarının statükocu dirençleri, vakıf yönetim
organlarının dinamik rasyonalitesine kurban edilmemelidir.
Metodolojik Not
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
- Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
- Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 113'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
- Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
- Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 86-86a.
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 113. madde metnine dayanır.
Görüş: TMK m. 113'ün uluslararası hukuktaki cy-près doktrinine paralel bir mekanizma oluşturduğu; 'açıkça uymayacak' eşiğinin katılığının esnek yorumla vakıfları katı korsetten kurtaracağı; mal değişikliğinde nesnel performans kriterlerinin belirlenmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.