**V. Boşanmada tazm inat ve nafaka
Madde 174 - Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen kusursuz veya daha az kusurlu tara f, kusurlu taraftan uygun bir maddî tazminat isteyebilir. Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakk ı saldırıya uğrayan taraf, kusurlu olan diğer tara ftan manevî tazminat olarak uygun miktarda bir para ödenmesini isteyebilir.
Akademik Değerlendirme
4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku bölümünde, boşanmanın hukuki sonuçlarını düzenleyen kısımda yer alan "Kişisel durum, tazminat ve nafaka" başlığı altındaki 173, 174 ve 175. maddeler, boşanma kurumunun en hayati sonuçlarını barındırmaktadır. Mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 119 ve 122-125. maddelerinden (eski metinleri itibarıyla) esinlenilerek sistematiğimize dâhil edilen bu hükümlerin temelindeki ratio legis, evlilik birliğinin sona ermesiyle tarafların uğradığı maddi ve kişisel yıkımın hukuk düzeni tarafından onarılmasıdır. Kanun koyucu, boşanma kararıyla birlikte eşlerin statülerinde meydana gelen radikal değişimi salt bir "bağın kopması" olarak görmemiş; kusursuz veya daha az kusurlu olan ile yoksulluğa düşecek olan tarafı ekonomik ve psikolojik bir koruma kalkanı altına almayı hedeflemiştir.
Bu üç maddenin yargılama hukukunda birlikte değerlendirilmesinin önemi, boşanmanın fer'isi (eki) niteliğindeki bu taleplerin genellikle aynı dava dilekçesiyle mahkeme önüne getirilmesinden kaynaklanmaktadır. Kadının soyadındaki zorunlu değişiklik ile bunun yaratacağı olası kimlik erozyonu (m. 173) evliliğin bitmesiyle uğranılan mevcut veya beklenen menfaat kaybı ile şahsiyete yönelik saldırıların telafisi (m. 174) ve gelecekteki ekonomik sefaletin önlenmesi (m. 175) birbiriyle organik bir bütünlük içindedir. Hâkim, boşanmaya hükmederken tarafların kusur oranlarını ve sosyo-ekonomik durumlarını bir teraziye koyarak, bu üç unsuru eşzamanlı ve birbiriyle uyumlu bir biçimde karara bağlamak zorundadır.
Kadının soyadı (m. 173) Boşanma hâlinde kadının evlenme ile kazandığı kişisel durumunu (erginlik gibi) koruması kural olmakla birlikte, evlenmeden önceki soyadını yeniden alması mutlak bir yasal sonuçtur. Kadının evlilik birliği içinde kocasının soyadını taşıması kuralının doğal bir uzantısı olarak, evliliğin sona ermesiyle bu soyadını kullanma hakkı kural olarak düşer ve kadın önceki (kızlık veya dul ise önceki) soyadına geri döner.
Soyadı kullanma izni şartları Kadının, boşandığı kocasının soyadını kullanmakta haklı ve korunmaya değer bir menfaati bulunması (örneğin bu soyadı ile mesleki bir ün yapmış olması) ve bu kullanımın kocaya hiçbir zarar vermeyecek olmasının ispatlanması durumunda mahkemece verilen istisnai bir izindir. Bu iki şartın birlikte (kümülatif) gerçekleştiğine kanaat getiren hâkim, kadının talebi üzerine eski eşin soyadını taşımasına hükmedebilir.
Maddi tazminat (m. 174/1) Mevcut veya beklenen menfaatleri boşanma yüzünden zedelenen tarafın, boşanmada kusurlu olan taraftan talep edebileceği uygun miktardaki ekonomik telafidir. Maddi tazminata hükmedilebilmesi için temel koşul, tazminat isteyen tarafın boşanmada kusursuz veya diğer eşe göre daha az kusurlu olmasıdır. Evliliğin sağladığı veya gelecekte sağlaması muhtemel olan ekonomik destekten (örneğin diğer eşin bakım ve iaşesinden) yoksun kalmak, bu menfaat ihlalinin en somut göstergesidir.
Manevi tazminat (m. 174/2) Boşanmaya sebep olan olaylar yüzünden kişilik hakkı ağır surette saldırıya uğrayan tarafın, kusurlu olan diğer taraftan uygun miktarda bir para ödenmesini isteme hakkıdır. Bu talebin kabulü için boşanmaya yol açan fiilin (örneğin şiddet, aldatma veya ağır hakaret) eşin onurunu, saygınlığını ve ruhsal bütünlüğünü zedeleyecek boyutta haksız bir saldırı teşkil etmesi ve davacının kusursuz veya daha az kusurlu olması gerekmektedir.
Yoksulluk nafakası (m. 175) Boşanma yüzünden yoksulluğa düşecek olan tarafın, kendi kusurunun diğer taraftan daha ağır olmaması koşuluyla, geçimini sağlamak amacıyla mali gücü oranında diğer eşten talep ettiği süresiz ödemedir. Burada aranan "yoksulluk" kavramı, yeme, giyinme, barınma, sağlık ve eğitim gibi bireyin maddi varlığını geliştirmek için zorunlu harcamaları karşılayacak gelirden yoksun kalmayı ifade eder.
Nafaka yükümlüsünün kusursuzluğu Yoksulluk nafakası talep edilen (ödeme yapacak olan) eşin, boşanmaya sebep olan olaylarda kusurlu olmasının mutlak bir şart olmaması kuralıdır. Kanun koyucu, yoksulluk nafakasını bir tazminat veya ceza olarak değil, evlilik birliğinden doğan "boşanma sonrası dayanışma yükümlülüğü" olarak kurguladığından, nafaka yükümlüsünün hiç kusuru olmasa dahi mali gücü varsa bu nafakayı ödemekle yükümlü tutulabileceğini hükme bağlamıştır.
"scraper'dan karar yok, ileride güncelle"
Olay 1: Yirmi yıllık evliliği boyunca hiç çalışmamış ve ev işleriyle meşgul olmuş kadın, ağır şiddetli geçimsizlik nedeniyle kocasından boşanmıştır. Yargılama neticesinde kocasının sadakatsiz davranışları nedeniyle daha ağır kusurlu olduğu ispatlanmıştır. Mahkeme, evliliğin bitmesiyle kadının yoksulluğa düşeceğini (asgari geçim şartlarını sağlayamayacağını) tespit ederek, TMK m. 175 uyarınca kocanın mali gücü oranında kadın lehine "süresiz" yoksulluk nafakasına hükmetmiştir. Şayet ilerleyen yıllarda nafaka borçlusu koca ağır bir hastalığa yakalanıp işini kaybeder veya kadın fiilen başka biriyle evliymiş gibi yaşamaya başlarsa, TMK m. 176/3 ve 4 uyarınca nafakanın indirilmesi veya tamamen kaldırılması için yeni bir dava açılabilecektir.
Olay 2: Boşanma davası derdest iken koca, eşinin itibarını sarsmak amacıyla onun özel fotoğraflarını ve hakaret içerikli metinleri sosyal medya hesaplarından yayınlamış, ayrıca onu çevresinde asılsız iftiralarla karalamıştır. Kocanın bu eylemleri sadece kusurlu bir boşanma sebebi olmakla kalmamış, aynı zamanda kadının şeref, haysiyet ve toplumsal saygınlığına (kişilik haklarına) ağır bir saldırı teşkil etmiştir. Kadın, boşanma davasında daha az kusurlu taraf olarak, TMK m. 174/2 hükmüne dayanarak, uğradığı bu ruhsal yıkımın ve onur kırıklığının telafisi amacıyla kocasından yüklü bir manevi tazminat talep etmiş ve mahkemece hakkaniyete uygun bir meblağa hükmedilmiştir.
Türk Medeni Kanunu m. 175'te düzenlenen yoksulluk nafakasının "süresiz" olması, günümüz sosyo-ekonomik dinamikleri karşısında ciddi bir hukuki ve toplumsal tartışma konusudur. Özellikle çok kısa süren (örneğin birkaç ay veya bir yıl) ve müşterek çocuğun bulunmadığı evliliklerde, sırf kanundaki "süresiz" lafzı nedeniyle, daha az kusurlu olan tarafın ömür boyu eski eşine nafaka ödemeye mahkûm edilmesi ağır bir hakkaniyetsizlik yaratmaktadır. Evlilik birliğinin yarattığı dayanışma fikri, evlilik bittikten sonra bir tarafı diğerinin sürekli "emeklilik fonu" veya "garantörü" haline getirmemelidir. Doktrinde Dural/Öğüz/Gümüş ve Kılıçoğlu'nun da işaret ettiği üzere, nafakanın evlilik süresi, eşlerin yaşı, mesleki eğitimi ve yeniden iş bulma kapasiteleri dikkate alınarak kademeli veya belirli bir süreyle (örneğin 3-5 yıl) sınırlandırılması yönünde acil bir yasal reforma ihtiyaç vardır.
Maddi tazminatın (TMK m. 174/1) mahkemelerce hesaplanma yöntemi de eleştiriye oldukça açıktır. Yargıtay içtihatlarında, maddi tazminatın tam bir zararın ispatı aranmaksızın "uygun bir miktar" olarak hakkaniyete göre belirleneceği ifade edilse de, bu esneklik mahkemelerin tamamen keyfi ve standardize edilmemiş rakamlara hükmetmesine yol açmaktadır. Borçlar Hukuku doktrininde yer alan destekten yoksun kalma hesaplamaları (PMF tabloları, yaşam süresi istatistikleri) Aile Mahkemelerinde genellikle göz ardı edilmekte, "beklenen menfaat" kavramının içi bilimsel verilere dayanmadan doldurulmaktadır. Kusursuz tarafın uğradığı gerçek ekonomik sarsıntının, salt hâkimin vicdani takdirine bırakılması, benzer dosyalarda uçurum derecesinde farklı tazminat rakamlarının çıkmasına neden olarak hukuk güvenliğini zedelemektedir.
Son olarak, boşanan kadının soyadı meselesini düzenleyen TMK m. 173 hükmü, çağdaş insan hakları ve cinsiyet eşitliği perspektifinden arkaik bir yapı sergilemektedir. Kadının evlilikle kocasının soyadını alması kuralının (TMK m. 187) AYM tarafından iptal edilmesi sürecindeki anayasal gelişmeler göz önüne alındığında; boşanma sonrası kadının eski kocasının soyadını kullanmaya devam edebilmesini "kocaya zarar vermeme" gibi son derece ataerkil ve sübjektif bir ispat yüküne bağlamak kabul edilemez. Bir kadının yıllarca o soyadı ile akademi veya iş dünyasında kimlik inşa ettikten sonra, boşanmayla kâğıt üzerinde yeniden "kızlık soyadına" döndürülmesi onun şahsiyet hakkına doğrudan bir müdahaledir. Bu kurumun, "kocanın izni veya zararı" ekseninden çıkarılarak, tamamen kadının kişisel kimlik hakkı ve irade özerkliği bağlamında yeniden yapılandırılması zorunludur.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.
Kullanılan kaynaklar:
Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 174. madde metnine dayanır.
Görüş: Yoksulluk nafakasının süresizliğinin kısa evliliklerde adaletsizlik yarattığı; maddi tazminat hesaplamasında nesnel ölçütlerin içtihatla netleştirilmesi; boşanan kadının soyadı seçiminin kişisel özerklik ilkesiyle uyumlu biçimde genişletilmesi gerektiği görüşü benimsenmiştir.
Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.