TMK Madde 124

1. Sistematik

4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun İkinci Kitap Aile Hukuku bölümünde, evlenme ehliyetinin koşulları arasında "Yaş" alt başlığıyla düzenlenen 124. maddesi, evlilik birliğinin kurulabilmesi için aranan asgari yaş sınırlarını belirlemektedir . Mehaz İsviçre Medeni Kanunu'nun (ZGB) 94. maddesinden esinlenerek hazırlanan bu hükmün temelindeki *ratio legis*, evlilik gibi ağır sorumluluklar getiren bir kurumun kurulabilmesi için kişilerin biyolojik, psikolojik ve sosyal açılardan belirli bir bedeni ve fikri olgunluk eşiğine ulaşmalarını sağlamaktır `,`. Yasa koyucu, çocuk yaştaki evliliklerin olumsuz etkilerini engellemek amacıyla asgari yaş sınırlarını emredici bir kuralla güvence altına almıştır .

Bu hükmün, kişiliğin başlangıcı ve erginliği düzenleyen TMK m. 11 ile doğrudan ve organik bir bağlantısı bulunmaktadır. TMK m. 11 gereğince "Evlenme kişiyi ergin kılar" ``. Buna göre, kural olarak 17 yaşını doldurarak olağan yolla evlenen veya olağanüstü durumlarda hâkim izniyle 16 yaşında evlenen bir kişi, evlilik akdinin gerçekleştiği andan itibaren kanunen ergin (reşit) sayılır ,. Bu durum, yaş küçüklüğüne rağmen kişinin evlilikle birlikte tam ehliyetlilerin sahip olduğu hukuki işlem ehliyetini kazanması gibi son derece önemli bir hukuki sonuç doğurmaktadır.

2. Kavramlar

17 yaş — genel kural Türk Medeni Kanunu m. 124/1 uyarınca, erkek veya kadın on yedi yaşını doldurmadıkça olağan yollarla evlenemez . Kanun koyucu, önceki Medeni Kanun döneminde var olan cinsiyete dayalı yaş farkını ortadan kaldırmış ve her iki cinsiyet için de eşit bir evlenme yaşı alt sınırı getirerek hukuki bir denge sağlamıştır .

16 yaşında olağanüstü izin Asgari yaş kuralına getirilen istisnai bir düzenleme olarak, on altı yaşını tamamlamış kadın veya erkeğin evlenmesine, belirli ağır ve istisnai koşulların varlığı halinde mahkeme kararıyla (kazaî izin) cevaz verilmesidir . Bu iznin verilebilmesi için kişinin on yedinci yaş gününden gün almış olması mutlak bir ön şarttır .

"Olağanüstü durum" Kanunda tahdidi olarak sayılmayan, hâkimin takdir yetkisine bırakılan; evlenmeyi zorunlu ve acele kılan fevkalade hallerdir. İlgilinin ağır ve ölümcül bir hastalığa yakalanması, gebelik, kızın kaçırılması veya ana-babasını kaybederek kimsesiz kalması gibi telafisi güç zararlar doğurabilecek durumlar bu kapsama girer ,.

Ana-baba veya vasinin dinlenmesi TMK m. 124/2 uyarınca, hâkimin evlenme izni vermeden önce küçüğün yasal temsilcilerini dinlemesi öngörülmüşse de, bu durum "olanak bulundukça" ibaresiyle esnetilmiştir ``. Yani yasal temsilcilerin dinlenmesi mutlak bir geçerlilik şartı (zorunluluk) olmayıp, ulaşılamamaları veya nerede olduklarının bilinmemesi gibi hallerde hâkim, onları dinlemeden de karar verebilecek esnekliğe sahiptir ,.

Evlenmenin erginlik sağlaması TMK m. 11 hükmü çerçevesinde, evlilik akdinin kurulmasıyla birlikte kişinin yaş yönünden sahip olduğu hukuki yetersizliğin ortadan kalkarak, tam fiil ehliyetini kazanmasıdır ``. Bu kural, mahkeme izniyle 16 yaşında evlenen bireyler için de aynen geçerli olup, onları yasal temsilcinin vesayetinden veya velayetinden çıkararak bağımsız birer birey haline getirir ,.

3. Sistematik İlişkiler

• TMK m. 11 (evlenmenin erginlik sağlaması)
• TMK m. 145 (evlenme engellerinden yaşa ilişkin — butlan bağlantısı)
• TMK m. 131-135 (mutlak butlan — yaş engelini ihlalle kurulan evlilik)
• BM Çocuk Hakları Sözleşmesi m. 1 (18 yaşına kadar çocukluk — TMK ile gerilim)
• AİHM içtihadı (küçük yaşta zorla evlilik)

4. Yargıtay İçtihadı

scraper'dan karar yok, ileride güncelle

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: 16 yaşını doldurmuş olan lise öğrencisi (A) erkek arkadaşı (B) ile yaşadığı birliktelik sonucunda gebe kalmış ve ailelerin de baskısıyla evlenmek için aile mahkemesine başvurmuştur. Hâkim, bu başvuruyu incelerken salt gebelik unsurunu tek başına yeterli bir "olağanüstü durum" ve "pek önemli sebep" olarak görmemeli, bu durumun küçüğün hayatını nasıl etkileyeceğini geniş bir perspektifte değerlendirmelidir ``. Evliliğin küçüğün eğitim hakkını elinden alıp almayacağı ve üstün yararına hizmet edip etmeyeceği pedagoglar eşliğinde incelenmelidir ,. Eğer evlilik küçüğü daha kötü bir hayata sürükleyecekse, objektif şartlar (gebelik) oluşsa bile sübjektif menfaat şartı eksik olduğundan hâkim evlenme izni talebini reddetmelidir ,.

Olay 2: 16 yaşındaki (X) anne ve babasının tam rızasını ve muvafakatnamesini alarak, kendisinden yaşça büyük (Y) ile evlenmek üzere doğrudan evlendirme dairesine başvurmuştur. Evlendirme memuru, TMK m. 124/2 uyarınca olağanüstü evlenme yaşının (16 yaş) ancak mahkeme kararı (hâkim izni) ile kullanılabileceği kuralı gereğince bu başvuruyu reddetmek zorundadır ``. Zira 17 yaşını doldurmamış kişilerin evliliğinde, yasal temsilcilerin rızası kendi başına hukuki bir geçerlilik sağlamaz; kazaî izin mutlak bir ön şarttır ,. Taraflar ancak yetkili aile mahkemesinden izin kararını aldıktan sonra evlendirme memuruna gidebilirler.

6. Pratik Notlar

• Hâkimin takdir yetkisinin geniş olması — "pek önemli sebep" sınırlı sayılmaz. Kanun metni, hangi hallerin evlenmeye izin verecek ağırlıkta olduğunu tek tek saymamış olup, hâkimin somut olayın ahlaki, sosyal ve ekonomik koşullarını değerlendirerek karar vermesini öngörmüştür ``.
• 16 yaşından küçük için mutlak yasak — hiçbir koşulda evlenemez. Kişi, mahkemece ergin kılınmış olsa dahi (kazai rüşt) 16 yaşını doldurmadığı müddetçe hâkim izniyle de evlenmesi hukuken ve fiilen imkânsızdır; bu durum kesin bir emredici normdur ``.
• İzin kararının kesin hüküm oluşturup oluşturmayacağı. Hâkim tarafından verilen evlenme izni kararı, bir edanın ifasını emretmeyen, sadece evlenme ehliyetinin varlığını belirten (tespit edici) bir nitelik taşır ve olağan bir ilam gibi icraya konulamaz ``.
• Türkiye'de erken evliliklerin istatistiki boyutu. Yapılan demografik ve sosyolojik araştırmalar, özellikle belirli bölgelerde kadınların erken yaşta evlendirilme oranlarının hala yüksek olduğunu ve bunun yasal istisnaların sınırlarını zorladığını göstermektedir ``.
• AYM ve AİHM'in Türkiye aleyhine erken evlilik kararları. Küçük yaşta evliliklerin, bireylerin maddi ve manevi gelişim haklarını zedelediği tespitiyle hem Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi hem de Anayasa Mahkemesi kararlarında, devletin bu evlilikleri engelleme pozitif yükümlülüğü vurgulanmaktadır ``.

7. Eleştirel Değerlendirme

Türk Medeni Kanunu m. 124 ile uluslararası sözleşmeler arasındaki en belirgin gerilim, Birleşmiş Milletler Çocuk Hakları Sözleşmesi (ÇHS) ekseninde ortaya çıkmaktadır. ÇHS'nin 1. maddesi ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi, 18 yaşına kadar her bireyi "çocuk" olarak kabul etmekteyken, TMK m. 124'ün 17 ve olağanüstü hallerde 16 yaşında evliliğe izin vermesi ciddi bir paradokstur ``. Erken yaşta evlenmesine izin verilen kişiler, uluslararası hukuk normlarına göre hala korunması gereken birer çocuk statüsündedir. Bu uyumsuzluk, çocukların zihinsel ve fiziksel gelişimleri tamamlanmadan ağır ailevi sorumluluklar altına girmelerine zemin hazırlamakta ve devletin çocuk haklarını koruma yükümlülüğünün ihlali anlamına gelmektedir ,.

Diğer taraftan, 16 yaşındaki kişilere "olağanüstü durum" gerekçesiyle verilen hâkim izni, uygulamada çoğu zaman zorla evliliklerin (çocuk gelinlerin) yasal bir kılıfı haline dönüşme riski taşımaktadır ,. Kırsal bölgelerde, eğitimden koparılan kız çocuklarının aile baskısıyla ve "namus" veya "gebelik" gibi gerekçelerle mahkemeye yönlendirilmesi, aslında yasanın koruyucu amacının kötüye kullanılmasına neden olmaktadır. Hâkimlerin bu talepleri incelerken yalnızca biyolojik vakıalara (örneğin hamileliğe) dayanarak izin vermeleri, çocuğun üstün yararını zedelemekte; onu, maruz kaldığı baskı veya istismarcısıyla ömür boyu sürecek bir birliğe yasal olarak hapsetmektedir ,.

Modern hukuk sistemlerindeki güncel eğilimler, evlenme yaşının istisnasız olarak 18'e yükseltilmesi gerektiği yönündedir. Örneğin, Türk Medeni Kanunu'nun mehazı olan İsviçre Medeni Kanunu'nda (ZGB) yakın zamanda yapılan reformlarla olağanüstü evlenme yaşı kurumu tamamen mülga edilmiş ve evlilik için mutlak surette 18 yaşın doldurulması şartı getirilmiştir ,. Türk hukuk öğretisinde de Akıntürk/Ateş Karaman ve Dural/Öğüz/Gümüş gibi yazarların altını çizdiği üzere, çağdaş insan hakları standartlarına uyum sağlamak ve toplumsal vicdanı rahatlatmak adına, TMK m. 124'teki istisnaların kaldırılarak evlenme ehliyetinin doğrudan 18 yaş ile eşitlenmesini sağlayacak bütüncül bir yasal revizyon kaçınılmaz bir gerekliliktir ``.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır.

Kullanılan kaynaklar:

• Doktrin: Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt I — Temel Kavramlar ve Medeni Kanunun Başlangıç Hükümleri; Mustafa Dural / Tufan Öğüz, Türk Özel Hukuku Cilt II — Kişiler Hukuku; Şener Akyol, Medeni Hukuk — Şahsın Hukuku; Bilge Öztan, Şahsın Hukuku Hakiki Şahıslar; Turgut Akıntürk / Derya Ateş Karaman, Türk Medeni Hukuku — Aile Hukuku; Ahmet M. Kılıçoğlu, Aile Hukuku.
• Yargı kararları: Türk Medeni Kanunu m. 124'yi doğrudan atıflayan güncel bir Yargıtay kararı mevcut taramayla tespit edilemedi.
• Tarihsel arka plan: 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun madde gerekçesi.
• Karşılaştırmalı hukuk: İsviçre Medeni Kanunu (Schweizerisches Zivilgesetzbuch — ZGB) Art. 94.

Yorumun kapsamı: Bu çalışma, 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 124. madde metnine dayanır.

Görüş: Evlenme yaşının uluslararası standartlar doğrultusunda 18'e yükseltilmesi; 16 yaşındaki istisna iznin dar yorumlanması gerektiği görüşü benimsenmiştir.

Güncellik: Bu yorum, 16.05.2026 tarihi itibariyle günceldir.