TBK Madde 591

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 591. maddesi, kefalet sözleşmesinin fer’î (bağlı) niteliğinin en temel yansımalarından biri olan kefilin savunma imkânlarını (def’i ve itirazlarını) düzenlemektedir. Kefalet sözleşmesinin varlık sebebi, asıl borçlunun borcunu ifa etmemesi riskine karşı alacaklıya kişisel bir teminat sağlamaktır [1-3]. Bu teminat işlevi, asıl borçtan bağımsız ve soyut bir borç yaratmaz; aksine, kefilin borcu, geçerli bir asıl borcun varlığına ve devamına sıkı sıkıya bağlıdır [4, 5].

Bu fer’îlik ilkesinin doğal ve zorunlu sonucu olarak, kefilin asıl borçludan daha ağır bir yükümlülük altına girmesi hukuken mümkün değildir [6, 7]. TBK m. 591 hükmü, bu ilkeyi usul ve maddi hukuk bağlamında somutlaştırarak, kefile asıl borçluya (veya mirasçılarına) ait olan tüm def’i ve itirazları alacaklıya karşı ileri sürme hakkı ve dahi "yükümlülüğü" vermektedir [8, 9]. Madde, mülga 818 sayılı Borçlar Kanunu’nun (eBK) 497. maddesine karşılık gelmekle birlikte, özellikle rücu ilişkisindeki ispat yükünün dağıtımı ve kumar/bahis borçlarına kefalet hususlarında, İsviçre Borçlar Kanunu (OR m. 502) ve modern doktrin tartışmaları ışığında önemli yenilikler getirmiştir [10, 11].

Madde metni incelendiğinde, teknik anlamda dar kapsamlı "def’iler" (zamanşımı, ödemezlik def'i vb.) ile "itirazların" (borcun sona ermesi, geçersizlik vb.) bir bütün olarak bu hüküm kapsamında değerlendirildiği doktrinde oybirliği ile kabul edilmektedir [8, 12].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

2.1. Asıl Borçluya Ait Def'ileri İleri Sürme Hakkı ve Yükümlülüğü

TBK m. 591/1 uyarınca kefil, asıl borçluya ait olan def’ileri ileri sürme hakkına sahip olduğu gibi, bu def’ileri ileri sürmek zorundadır [9]. Bu "zorunluluk", alacaklıya karşı bir mükellefiyet olmaktan ziyade, kefilin asıl borçluya rücu hakkını koruyabilmesi için öngörülmüş bir "külfet" niteliğindedir. Kefil, borcu ifa ederken asıl borçlunun hukuki durumunu ağırlaştırmamakla mükelleftir. Ancak bu kuralın istisnaları mevcuttur:

1. Ödeme güçsüzlüğünden doğan def'iler: Kefil, asıl borçlunun aczi veya iflası gibi ödeme güçsüzlüğüne dayanan def'ileri ileri süremez [3, 13]. Zira kefalet sözleşmesinin ontolojik amacı tam olarak bu riski teminat altına almaktır [3].
2. Bilinçli Kefalet İstisnası: Yanılma, ehliyetsizlik veya zamanaşımına uğramış bir borca "bilerek" (bunların farkında olarak) kefil olunması halinde, kefil bu eksiklikleri def'i olarak ileri süremez (TBK m. 591/1 son cümle) [14].

2.2. Asıl Borçlunun Def'iden Vazgeçmesi (Feragat)

TBK m. 591/2 hükmü, kefilin asıl borçludan bağımsız koruma kalkanını ifade eder. Asıl borçlu, kendisine ait bir def'iden (örneğin zamanaşımı def'inden) feragat etse bile, bu feragat kefili bağlamaz [15, 16]. Kefalet sözleşmesinin fer'îliği, asıl borçlunun tek taraflı irade beyanlarıyla kefilin durumunun ağırlaştırılamayacağı ilkesiyle sınırlanmıştır. Bu kural, alacaklı ile asıl borçlu arasındaki muhtemel muvazaalı işlemlere karşı kefili himaye eder.

2.3. İspat Yükünün Tersine Çevrilmesi ve Rücu Hakkına Etkisi

TBK m. 591/3 hükmü, 6098 sayılı Kanun'un getirdiği en majör değişikliklerden biridir. Kefil, asıl borçluya ait def’ilerin varlığını bilmeksizin ödemede bulunursa kural olarak rücu hakkını korur. Mülga 818 sayılı BK döneminde kefil, asıl borçluya ait def'ileri ileri sürmemesinde "kusuru olmadığını" ispatla yükümlüydü [11]. Oysa TBK m. 591/3 ile ispat yükü yer değiştirmiştir. Artık asıl borçlu, rücu talebiyle karşılaşmamak veya bu talebi bertaraf etmek için, "kefilin bu def’ileri bildiğini veya bilmesi gerektiğini" ispat etmek zorundadır [11, 17]. Asıl borçlu bu ispatı gerçekleştirirse kefil, ilgili def'i ileri sürülmüş olsaydı ödemeden ne ölçüde kurtulacak idiyse, o ölçüde rücu hakkını kaybeder [17, 18].

2.4. Kumar ve Bahis Borçlarına Kefalet

TBK m. 591/4 hükmü, mülga Kanun döneminde tartışmalı olan bir hususu yasal zemine oturtmuştur. Eksik borç niteliğindeki kumar ve bahis borçlarına kefalet geçerli olmakla birlikte, kefil borcun bu niteliğini bilse dahi asıl borçlunun sahip olduğu def'ileri (dava edilemezlik savunmasını) ileri sürebilir [10, 19].

3. Sistematik İlişkiler

• TBK m. 140 ve m. 143 (Takas Hakkı): Asıl borçlunun alacaklıya karşı takas hakkı bulunması durumunda, kefil TBK m. 140 uyarınca ifadan kaçınabilir [20]. Doktrinde, takasın yenilik doğuran bir hak olması sebebiyle gerçek bir "def'i" olmadığı, bu nedenle kefilin takas hakkını ileri sürmeden alacaklıya ödeme yapması halinde TBK m. 591/3 anlamında rücu hakkını kaybetmemesi gerektiği güçlü bir şekilde savunulmaktadır [16, 21-23].
• TBK m. 160/4 (Zamanaşımından Feragat): "Asıl borçlunun feragati de kefile karşı ileri sürülmez" şeklindeki hüküm, TBK m. 591/2'nin zamanaşımı kurumu üzerindeki özel bir yansımasıdır [15, 24].
• TBK m. 97 (Ödemezlik Def'i): Tam iki tarafa borç yükleyen sözleşmelerde, asıl borçlu alacaklının kendi edimini ifa etmediği gerekçesiyle ödemezlik def'ini ileri sürebiliyorsa, kefil de TBK m. 591/1 atfıyla bu def'iye dayanarak ifadan kaçınabilir [10, 25].
• TMK m. 2 (Dürüstlük Kuralı): Asıl borçlunun bir def'iyi ileri sürmesi dürüstlük kuralına aykırılık (hakkın kötüye kullanılması) teşkil ediyorsa, kefilin de TBK m. 591/2'ye dayanarak bu def'iyi ileri sürmesi TMK m. 2 engeline takılır [26, 27].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Dairelerinin yerleşik içtihatlarına göre, kefilin borcu fer'î nitelikte olduğundan, asıl borçluya ait def'i ve itirazların kefil tarafından alacaklıya karşı ileri sürülmesi mutlak bir haktır. Yargıtay bilhassa zamanaşımı def'i konusunda, asıl borçlu borcunu ikrar ederek zamanaşımını kesse dahi, bu durumun kefil aleyhine sonuç doğurmayacağını, kefilin kendi borcu için sürenin dolduğunu veya asıl borca ilişkin daha önceki bir def'iyi ileri sürebileceğini hüküm altına almaktadır.

Keza, Yargıtay uygulamalarında TBK m. 591/3 hükmü rücu davalarında titizlikle incelenmektedir. Asıl borçlunun, "kefilin def'iyi bilmesi gerektiğini" iddia ettiği durumlarda, ticari kefaletlerde tacir kefilin basiretli davranma yükümlülüğü çerçevesinde def'ileri araştırmış olması gerektiği yönünde daha katı bir standart uygulanırken, adi kefaletlerde ispat yükü asıl borçlunun üzerinde ağır bir yük olarak bırakılmaktadır.

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1 (Zamanaşımından Feragat ve Rücu İlişkisi): Asıl borçlu (A), alacaklı (B)'ye olan ticari satımdan kaynaklanan borcunu 10 yıllık genel zamanaşımı süresi geçmesine rağmen ödememiştir. (A), alacaklı (B) ile haricen görüşerek süresi dolmuş borç için zamanaşımı def'inden feragat etmiş ve borcu ikrar etmiştir. (B), borcun ödenmemesi üzerine doğrudan müteselsil kefil (K)'ye başvurmuştur. (K), borcun durumunu hiç araştırmadan ve zamanaşımı def'ini ileri sürmeden ödemeyi (B)'ye yapmış, ardından (A)'ya rücu etmiştir. Hukuki analiz: TBK m. 591/2 ve TBK m. 160/4 uyarınca (A)'nın zamanaşımından feragati kefil (K)'yi bağlamamaktadır. (K), (B)'ye karşı zamanaşımı def'ini ileri sürme hakkına sahipti. (K)'nın bu def'iyi araştırmadan ödeme yapması üzerine açtığı rücu davasında; asıl borçlu (A), TBK m. 591/3 uyarınca (K)'nın borcun 10 yıl önce doğduğunu ve zamanaşımına uğradığını bilmesi gerektiğini ticari kayıtlara dayanarak ispat ederse, (K) rücu hakkını tamamen kaybedecektir.

Olay 2 (Ödemezlik Def'i ve Kefilin İfadan Kaçınması): Bir eser sözleşmesinde iş sahibi (İ), müteahhit (M)'ye ödeyeceği bakiye bedel için kefil (K)'yi temin etmiştir. (M), eseri ağır ayıplı şekilde teslim etmiş olup, (İ) sözleşmeden dönme hakkını saklı tutarak TBK m. 97 uyarınca ödemezlik def'inde bulunmuştur. Alacaklı (M), doğrudan müteselsil kefil (K)'den bakiye bedelin ifasını talep etmiştir. Hukuki analiz: Kefil (K), TBK m. 591/1 hükmü gereğince, asıl borçlu (İ)'nin sahip olduğu ödemezlik def'ini alacaklı (M)'ye karşı ileri sürebilir. Eser gereği gibi ifa edilene kadar kefil (K), tıpkı asıl borçlu gibi ifadan kaçınma (geçici def'i) hakkına sahiptir [10, 25].

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: Kefilin, asıl borçluya ait def'ileri ileri sürmeden alacaklıya ifada bulunması halinde, rücu ilişkisinde ispat yükü asıl borçludadır. Asıl borçlu, kefilin bu def'ileri bildiğini veya halin icaplarına göre bilmesi gerektiğini (objektif özen yükümlülüğünü ihlal ettiğini) kanıtlamak zorundadır [11, 17].
• Zamanaşımı / Süreler: Kefalet sözleşmesinden doğan borcun zamanaşımı, kural olarak asıl borcun muaccel olmasıyla işlemeye başlar (TBK m. 149/1) [28]. Ancak asıl borç zamanaşımına uğramışsa, kefil kendi borcu zamanaşımına uğramamış olsa bile TBK m. 591/1 gereği asıl borcun zamanaşımı def'ini ileri sürer [15, 29, 30].
• Görevli/yetkili mahkeme: Asıl borcun kaynağına göre (örneğin ticari iş, tüketici işlemi) Asliye Ticaret veya Tüketici Mahkemeleri görevli olabilir. Rücu davalarında da asıl borç ilişkisinin hukuki niteliği ve tarafların sıfatı dikkate alınarak görevli mahkeme tayin edilir.
• Yaygın uygulama hataları: Kefillerin, alacaklının (özellikle bankaların) ilk talebinde asıl borcun geçerliliğini, muacceliyetini veya takas imkânı bulunup bulunmadığını araştırmaksızın ifada bulunmaları, uygulamada en sık rastlanan hatadır. Bu durum, rücu davalarında kefillerin ciddi hak kayıplarına uğramasına sebebiyet vermektedir.

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TBK m. 591 hükmünün lafzi formülasyonuna ilişkin özellikle takas (TBK m. 140) kurumu bağlamında ciddi tartışmalar bulunmaktadır. TBK m. 591, kefilin asıl borçluya ait "def'ileri" ileri sürmesi ve sürmemesi halindeki yaptırımları düzenler. Ancak takas, teknik anlamda bir def'i değil, yenilik doğuran bir haktır [20]. Asıl borçlunun takas hakkı varken kefilin takası ileri sürmeden alacaklıya ödeme yapması halinde, TBK m. 591/3'teki ağır yaptırımın (rücu hakkının kaybı) kıyasen uygulanıp uygulanmayacağı tartışmalıdır. Akademik çoğunluk, takasın bir def'i olmaması ve ifa ile asıl borçlunun haksız zenginleşmemesi ilkelerinden hareketle, kefilin rücu hakkını kaybetmeyeceği yönünde isabetli bir yaklaşım sergilemektedir [16, 21-23].

Öte yandan, 6098 sayılı Kanun'un mülga 818 sayılı BK m. 497/2'deki ispat yükünü tersine çevirmesi (kefilin kusursuzluğunu ispatı yerine, asıl borçlunun kefilin kusurunu ispatı), kefili himaye eden modern borçlar hukuku prensipleriyle (İsviçre-Türk sistematiğiyle) tam bir uyum içindedir [11, 31]. Zira kefilin teminat sağlama amacıyla gösterdiği fedakârlık, rücu aşamasında haksız yere daraltılmamalıdır.

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.