**II. Komisyoncunun borçları
Madde 533 - Komisyoncu, yaptığı iş hakkında vekâlet vereni bilgilendirmek ve özellikle talimatının yerine getirildiğini kendisine hemen bildirmekle yükümlüdür. Vekâlet verenin talimatı olmadıkça komisyoncu, sözleşmenin konusunu oluşturan şeyleri sigorta ettirmekle yükümlü değildir.
Akademik Değerlendirme
6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Borç İlişkileri kısmının Onbirinci Bölümünde yer alan "Komisyon Sözleşmesi" başlığı altındaki 533. madde, komisyoncunun müvekkiline (vekâlet verene) karşı asli yükümlülüklerinden olan bilgi verme ve kural olarak sigorta yaptırmama hallerini düzenlemektedir [1, 2]. Alım veya satım komisyonculuğu, komisyoncunun ücret karşılığında, kendi adına ve vekâlet verenin hesabına kıymetli evrak ve taşınırların alım veya satımını üstlendiği sözleşme olarak tanımlanmıştır (TBK m. 532/1) [1]. Komisyoncu, ticari vekilden, acenteden ve simsardan farklı olarak tamamen kendi adına ve vekâlet verenin (müvekkilinin) hesabına faaliyette bulunarak "dolaylı temsil" kurumu çerçevesinde hareket eder [3, 4].
Dolaylı temsilde, sözleşmenin tarafı komisyoncunun kendisidir; yani işlemden doğan hak ve borçlar ilk aşamada komisyoncunun hukuki alanında doğar [4, 5]. Komisyoncu, bu hak ve borçları sonradan vekâlet verene devretmekle yükümlüdür [6]. Hukuki ilişkinin bu kendine özgü yapısı (kendi adına, başkası hesabına hareket), komisyoncunun gerçekleştirdiği işlemlerden vekâlet vereni derhal haberdar etmesini zorunlu kılar. Zira vekâlet veren, kendi malvarlığını etkileyecek ekonomik sonuçları ancak bu bildirim sayesinde öğrenebilir ve gerekli mali organizasyonu yapabilir. Bu nedenle TBK m. 533, komisyoncunun hesap verme ve müvekkilini aydınlatma borcunun en somut tezahürüdür [1, 2].
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 426 hükmünden birebir mehaz alınan bu kural, İsviçre doktrininde de komisyoncunun sadakat ve özen borcunun ayrılmaz bir parçası olarak nitelendirilmektedir. Türk doktrininde Fikret Eren ve Kemal Oğuzman gibi yazarlar, iş görme borcu doğuran tüm sözleşmelerde vekilin/komisyoncunun faaliyetleri hakkında hesap verme borcunun, dürüstlük kuralının (TMK m. 2) doğrudan bir yansıması olduğunu önemle vurgularlar.)
TBK m. 533/1 uyarınca komisyoncu, yaptığı iş hakkında vekâlet vereni bilgilendirmek ve özellikle talimatının yerine getirildiğini kendisine "hemen" bildirmekle yükümlüdür [2]. Komisyon sözleşmesinde komisyoncunun, vekâlet verenin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun olarak özenle hareket etme mecburiyeti vardır. Bilgilendirme borcu, komisyoncunun pasif bir şekilde faaliyette bulunmasını engeller ve işlemi gerçekleştirdiği anda müvekkili süreçten haberdar etme yükümlülüğünü doğurur.
Maddede geçen "hemen" (derhal) ibaresi, ticari hayatın gerektirdiği hız, şeffaflık ve güven ihtiyacının bir yansımasıdır. Komisyon konusu olan malların (özellikle kıymetli evrak, borsa malları veya piyasa fiyatı dalgalı olan ürünler) fiyatlarında yaşanabilecek anlık değişiklikler, müvekkilin zamanında bilgilendirilmesini hayati kılmaktadır. Komisyoncu, durumu müvekkiline bildirmez veya bu bildirimde kasıtlı ya da ihmali olarak gecikirse, vekâlet verenin bu gecikmeden doğan menfi ve müspet tüm zararlarından sorumlu tutulacaktır.
Maddenin ikinci fıkrası, "Vekâlet verenin talimatı olmadıkça komisyoncu, sözleşmenin konusunu oluşturan şeyleri sigorta ettirmekle yükümlü değildir" amir hükmünü havidir [2]. Bu düzenleme, komisyoncunun yükümlülüklerini daraltan, onu vekâlet verenin açık iradesi olmaksızın fazladan masraf ve külfet altına girmekten koruyan istisnai bir kuraldır.
Komisyoncunun temel borcu, eşyayı satmak veya almaktır. Malların komisyoncunun zilyetliğinde veya deposunda bulunduğu süre zarfında ortaya çıkabilecek yangın, sel, hırsızlık gibi rizikolara karşı komisyoncunun re'sen sigorta sözleşmesi yapma mecburiyeti bulunmamaktadır. Ancak müvekkil bu yönde sarih bir talimat vermişse (TBK m. 505 uyarınca talimata uyma borcu kapsamında), komisyoncu bu sigortayı yaptırmakla yükümlü hale gelir ve yapacağı sigorta masraflarını TBK m. 538 uyarınca vekâlet verenden faiziyle birlikte talep etme hakkına sahip olur [7, 8].
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Doktrinde Turgut Öz ve Halûk Nomer, komisyoncunun sigorta yaptırma borcunun bulunmamasının, onu genel özen ve muhafaza borcundan kurtarmayacağını belirtirler. Yani komisyoncu eşyayı sigortalamak zorunda olmasa da, eşyanın olağan muhafazası için gerekli fiziki güvenlik tedbirlerini almakla (TBK m. 534) mükelleftir.)
Yargıtay kararlarında, komisyoncunun vekâlet vereni bilgilendirme borcunu ihlal etmesi, sadakat borcuna ağır bir aykırılık olarak nitelendirilmektedir. Yargıtay uygulamalarına göre, komisyoncu kendi adına ancak müvekkili hesabına hareket ettiği için [3, 4], yapılan alım satım işlemlerindeki her türlü maliyeti, masrafı ve bedeli şeffaf biçimde müvekkiline aktarmak zorundadır. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi'nin istikrar kazanmış içtihatlarında, komisyoncunun gerçekleştirdiği satışların bedellerini ve tarihlerini zamanında bildirmemesi neticesinde müvekkilin maruz kaldığı kazanç kayıplarının (örneğin döviz kuru farklılıkları veya enflasyonist ortamdan doğan zararlar), komisyoncu tarafından tazmin edilmesi gerektiği vurgulanmaktadır. Ayrıca komisyoncu, gerçekleşen bedeli farklı gösterirse, Yargıtay, TBK m. 540/2 hükmü uyarınca müvekkilin komisyoncuyu bizzat alıcı veya satıcı sayma hakkını kullanabileceğini teyit etmektedir [12].
Olay 1 (kurmaca senaryo): Türkiye'de faaliyet gösteren (A) Tarım Ürünleri A.Ş., pamuk balyalarının satışı için İzmir'deki komisyoncu (B) ile anlaşmıştır. (B), piyasada fiyatların aniden yükseldiği bir dönemde balyaların tamamını yüksek bir fiyattan (C) firmasına satmıştır. Ancak (B), bu satışı (A) firmasına iki hafta boyunca bildirmemiş, bu süre zarfında parayı kendi ticari işlerinde nemalandırmıştır. Hukuki analiz: TBK m. 533/1 uyarınca komisyoncu (B), talimatın yerine getirildiğini "hemen bildirmekle" yükümlüdür [2]. (B)'nin bildirimi kasten geciktirerek elde ettiği kazanımlar vekâlet verene ait olmalıdır. Ayrıca (A) A.Ş., bu ihlal nedeniyle uğradığı gecikme zararlarını (B)'den tazmin edebilir. Eğer (B) bedeli de yanlış bildirmişse TBK m. 540 uyarınca ücrete hak kazanamaz [12].
Olay 2 (kurmaca senaryo): Yatırımcı (X), değerli bir tablonun satın alınarak muhafaza edilmesi ve uygun alıcı çıkınca satılması için komisyoncu (Y) ile anlaşır. Tablo, (Y)'nin korunaklı deposunda beklerken, bölgede yaşanan öngörülemez bir sel felaketi sonucu ağır hasar görür. (X), (Y)'ye yönelerek "Bu kadar değerli bir esere neden sigorta yaptırmadın, zararımı ödemek zorundasın" diyerek dava açar. Hukuki analiz: TBK m. 533/2 hükmü gayet açıktır: "Vekâlet verenin talimatı olmadıkça komisyoncu, sözleşmenin konusunu oluşturan şeyleri sigorta ettirmekle yükümlü değildir" [2]. (X) tarafından (Y)'ye verilmiş açık bir sigorta talimatı bulunmadığından, komisyoncu (Y)'nin sigorta yaptırmama eylemi hukuka uygundur ve sel felaketinden doğan zararlardan ötürü (kendi muhafaza kusuru ispatlanmadıkça) sorumlu tutulamaz.
Kanun koyucu, TBK m. 533'te "hemen bildirmekle yükümlüdür" diyerek emredici bir zaman dilimi tayin etmiştir. Ne var ki, "hemen" kavramı yoruma oldukça açık ve soyuttur. Ticari hayatın gereklilikleri, satıma veya alıma konu olan eşyanın niteliğine göre bildirimin aciliyetini değiştirebilir.
(Kaynaklar dışı bir ek bilgi: Modern İsviçre ve Alman öğretisinde, iletişim teknolojilerindeki hızlı gelişim dikkate alınarak, "hemen" (derhal) ifadesinin eskiye nazaran çok daha dar yorumlanması gerektiği savunulmaktadır. Elektronik posta, güvenli KEP sistemleri veya mobil anlık iletişim araçlarının varlığı karşısında, komisyoncunun işlemi tamamlamasından sonra saatler içinde bile bildirim yapmaması, kusur olarak kabul edilebilmektedir. Doktrindeki genel kanaat, dijitalleşmenin getirdiği imkanların, TBK m. 533'teki bildirim borcunun ifa süresini daralttığı yönündedir.)
Bununla beraber, maddenin ikinci fıkrasında yer alan sigortalama yükümlülüğünün tamamen müvekkil talimatına bırakılmış olması eleştiriye açıktır. Özellikle uluslararası eşya taşımacılığına veya yüksek değerli borsaya kote ürünlere konu komisyon işlerinde, malın sigortalanmasının bir ticari teamül haline geldiği durumlarda, sırf açık talimat yok diye komisyoncunun sorumluluktan kurtulması ticari hakkaniyete aykırı düşebilmektedir.
Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.