TBK Madde 526

1. Maddenin Sistematiği ve Genel Açıklama

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) Özel Borç İlişkileri kısmının Onuncu Bölümünde düzenlenen "Vekâletsiz İşgörme" kurumu, kaynağını Roma hukukundaki negotiorum gestio müessesesinden almaktadır. TBK m. 526 hükmü, vekâletsiz işgörmenin en temel ve tipik hâli olan "gerçek (caiz) vekâletsiz işgörme"nin tanımını ve işgörenin asli yükümlülüğünü ortaya koymaktadır [1, 2].

Vekâletsiz işgörme, bir kimsenin (işgören), kendisine verilmiş geçerli bir vekâlet (yetki) bulunmaksızın, bir başkasının (işsahibi) hukukî alanına girerek onun adına ve hesabına işlem veya fiillerde bulunmasıdır [1]. Hukuk düzeni, kural olarak hiç kimsenin bir başkasının hukuk alanına müdahale etmesine izin vermez. Ancak sosyal dayanışma düşüncesi ve işsahibinin menfaatinin gözetilmesi gerekliliği, bazı acil ve zorunlu durumlarda bu müdahaleyi hukuka uygun hâle getirir [1]. İşte TBK m. 526, bu hukuka uygunluğun (caiz olmanın) temel kıstaslarını belirler: Müdahale, işsahibinin "menfaatine" ve "varsayılan iradesine" uygun olmalıdır [2]. Aksi takdirde, eylem haksız fiil veya gerçek olmayan vekâletsiz işgörme (TBK m. 530) hükümlerine tabi olacaktır [3, 4].

2. Maddedeki Kavramların Analizi

Maddenin lafzında yer alan kurucu unsurlar, doktrinde ve İsviçre-Türk hukuk uygulamasında titizlikle analiz edilmiştir. Gerçek vekâletsiz işgörmenin unsurları şunlardır:

2.1. Vekâletin (Sözleşmeye veya Kanuna Dayalı Bir Yetkinin) Bulunmaması

İşgören ile işsahibi arasında, söz konusu işin görülmesine dayanak teşkil edecek geçerli bir vekâlet sözleşmesi, eser, hizmet veya ortaklık sözleşmesi gibi sözleşmesel bir ilişki bulunmamalıdır [1, 5]. Aynı şekilde, velayet veya vesayet gibi kanundan doğan bir temsil yetkisinin varlığı hâlinde de vekâletsiz işgörmeden söz edilemez. Zira TBK m. 526, "vekâleti olmaksızın" ibaresiyle bu hukuki boşluğu temel almıştır [2].

2.2. Başkasına Ait Bir İşin Görülmesi (İşgörme Fiili)

Görülen iş, objektif olarak üçüncü bir kişiye (işsahibine) ait olmalıdır [6, 7]. İşgörme fiili; hukuki bir işlem yapmak (örneğin bir malı satın almak, borç ödemek) olabileceği gibi, maddi bir eylem (yangını söndürmek, sızıntı yapan boruyu tamir etmek, hastaya tıbbi müdahalede bulunmak) de olabilir [7, 8]. İşin başkasına ait olması unsuru, işgörenin işi "başkası hesabına" yapma bilincini (animus aliena negotia gerendi) gerektirir [3, 7]. Doktrinde kabul edildiği üzere, görülen işte hem işsahibinin hem de işgörenin ortak bir yararının söz konusu olduğu durumlarda dahi, işgörenin elde edeceği yarar, işsahibinin yararına nazaran tamamen baskın değilse, "başkasına ait iş" şartı gerçekleşmiş sayılır [9, 10].

2.3. İşsahibinin Menfaatine Uygunluk

İşgören, o işi "sahibinin menfaatine" uygun olarak görmekle yükümlüdür [2]. Menfaat kriteri objektif bir değerlendirmeyi gerektirir. İşgörme fiili, işin yapıldığı an itibarıyla (ex ante) işsahibinin malvarlığında bir artış sağlıyor, bir zararı önlüyor veya bir tehlikeyi bertaraf ediyorsa menfaat unsurunun varlığı kabul edilir. İşgörme fiilinin sonucunda beklenen yararın elde edilememiş olması (örneğin veterinerin müdahalesine rağmen hayvanın ölmesi), müdahale anındaki objektif fayda gerçeğini değiştirmez ve gerçek vekâletsiz işgörme vasfını ortadan kaldırmaz (TBK m. 529/1) [11].

2.4. Varsayılan İradeye Uygunluk

TBK m. 526, menfaatin yanı sıra işin işsahibinin "varsayılan iradesine" (presumed will / mutmasslicher Wille) uygun olmasını emreder [2]. İşsahibinin fiilî (gerçek) iradesinin bilinemediği durumlarda, objektif olarak makul ve dürüst bir kişinin aynı şartlar altında o işin yapılmasına nasıl bir irade göstereceği tespit edilir. İşsahibinin menfaatine olan bir eylemin, kural olarak onun varsayılan iradesine de uygun olduğu karine olarak kabul edilir. Ancak işsahibinin açık veya örtülü bir yasaklaması varsa ve bu yasaklama hukuka veya ahlaka aykırı değilse (TBK m. 527/2), ortada gerçek (caiz) bir vekâletsiz işgörmeden bahsedilemez [7, 12].

3. Sistematik İlişkiler

TBK m. 526 hükmü, borçlar hukukunun diğer müesseseleri ile doğrudan bağlantılıdır:

• TBK m. 502 (Vekâlet Sözleşmesi): Vekâlet sözleşmesi, tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleriyle kurulur [5]. TBK m. 526 ise irade uyuşmasının imkânsız veya eksik olduğu kriz anlarında devreye giren kanuni bir borç ilişkisidir. İşsahibi yapılan işgörmeyi sonradan icazetle onaylarsa, TBK m. 531 uyarınca taraflar arasındaki ilişki başından itibaren vekâlet sözleşmesi hükümlerine tabi olur [13].
• TBK m. 527 (İşgörenin Sorumluluğu): TBK m. 526 uyarınca menfaat ve iradeye uygun hareket etme yükümlülüğünü ihlal eden işgören, her türlü ihmalinden sorumlu tutulur. Ancak müdahale bir zararı önlemek için yapılmışsa (örneğin acil tıbbi müdahale), hâkim sorumluluğu hafifletecektir [2, 12].
• TBK m. 529 (İşsahibinin Borçları): İşgören, TBK m. 526'daki şarta (işsahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygun hareket etme) uyduğu takdirde, yaptığı zorunlu ve yararlı masrafları faiziyle birlikte işsahibinden talep etme hakkı kazanır [11].
• TBK m. 530 (Gerçek Olmayan Vekâletsiz İşgörme): İşgören, işi işsahibinin menfaatine değil de "kendi menfaatine" (kötüniyetli olarak) yaparsa, TBK m. 526 değil, haksız fiil benzeri bir kurum olan gerçek olmayan vekâletsiz işgörme (TBK m. 530) kuralları uygulanır ve kazanç devri yaptırımı gündeme gelir [3, 4].

4. Uygulama: Yargıtay İçtihadı

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu ve ilgili Özel Daireleri, TBK m. 526 hükmünü özellikle acil tıbbi müdahaleler ve kiralayan-kiracı uyuşmazlıkları bağlamında şekillendirmiştir.

• Tıbbi Müdahalelerde Gerçek Vekâletsiz İşgörme: Yargıtay uygulamasına göre, hasta ile hekim arasında bir vekâlet veya eser sözleşmesi olsa dahi, ameliyat esnasında hastanın rızasının alınmasının imkânsız olduğu hayati bir komplikasyonla karşılaşılması durumunda hekimin yaptığı ilave hayat kurtarıcı tıbbi müdahaleler (sözleşme kapsamı dışındaki işlemler), TBK m. 526 kapsamında "gerçek vekâletsiz işgörme" olarak nitelendirilmektedir [8, 14]. Hekim, hastanın varsayılan iradesine (yaşama tutunma) ve menfaatine uygun hareket ettiği için sorumluluktan kurtulmakta ve ek masraflarını talep edebilmektedir.
• Kiracının Ölümü Hâlinde Kiralananın Tahliyesi: Doktrin ve Yargıtay içtihatlarında tartışılan bir diğer mesele, kiracının ölümü üzerine mirasçılara ulaşılamamasıdır. Kira borcunun mirasçılar aleyhine birikmesini önlemek amacıyla, kiraya verenin bizzat inisiyatif alarak kiralananı tahliye etmesi ve eşyaları bir depoya (yediemine) kaldırması işlemi, "gerçek vekâletsiz işgörme" (TBK m. 526) çerçevesinde değerlendirilmektedir [15, 16]. Kiraya veren bu sayede kendi malını yeniden kiraya verme menfaati elde etse de, aynı zamanda mirasçıların temerrüt yükünün artmasını engelleyerek onların da üstün menfaatine ve varsayılan iradelerine uygun hareket etmiş sayılmaktadır [6, 9, 10].

5. Pratik Örnek Olaylar

Olay 1: (A) acil bir iş seyahati için yurt dışına çıkmıştır. (A)'nın evinin su tesisatı patlamış ve sular alt kat komşusu (B)'nin evine sızmaya başlamıştır. Komşu (B), (A)'ya ulaşamamış; bunun üzerine kendi imkânlarıyla çilingir ve tesisatçı çağırarak (A)'nın kapısını açtırmış, su vanasını kapattırmış ve patlayan boruyu tamir ettirmiştir. (B), tesisatçıya ve çilingire ödediği 5.000 TL'yi (A)'dan talep etmektedir. Hukuki analiz: Somut olayda (B) ile (A) arasında herhangi bir vekâlet ilişkisi yoktur. (B)'nin müdahalesi, (A)'nın evindeki su basması zararının büyümesini engellemek amacını taşıdığından doğrudan (A)'nın menfaatinedir ve rasyonel her insanın malının korunmasını isteyeceği gerçeğinden hareketle (A)'nın varsayılan iradesine uygundur. (B), TBK m. 526'daki yükümlülüklerine uygun hareket ettiği için, gerçek vekâletsiz işgören sıfatıyla TBK m. 529 gereği yaptığı zorunlu ve yararlı masrafları (5.000 TL) faiziyle birlikte (A)'dan talep edebilir.

Olay 2: Bir mimar olan (C), komşusu (D)'nin yazlık evinin bahçesindeki duvarın eskidiğini görmüş ve (D)'nin haberi olmaksızın, kendi estetik zevkine uygun olarak duvarı yıktırıp yerine oldukça pahalı ithal taşlardan yeni bir duvar örmüştür. (D) tatilden döndüğünde bu durumu görmüş ve (C), duvarın masrafı olan 50.000 TL'yi (D)'den istemiştir. Hukuki analiz: Olayda vekâletin bulunmaması ve başkasına ait bir işin yapılması unsurları mevcuttur. Ancak (C)'nin müdahalesi, (D)'nin objektif menfaatini koruyan veya bir zararı önleyen mahiyette (zorunlu/yararlı) değildir. Üstelik lüks bir duvar inşası, açıkça (D)'nin varsayılan iradesiyle örtüşmez. Bu sebeple TBK m. 526 anlamında caiz (gerçek) vekâletsiz işgörme kuralları uygulanamaz. İşsahibi (D), yapılan işi onaylamazsa (TBK m. 531), (C) masraflarını TBK m. 529 kapsamında değil, ancak sebepsiz zenginleşme kurallarına göre (eğer (D)'nin malvarlığında bir artış kalmışsa) talep edebilecektir.

6. Pratik Uygulama Notları

• İspat yükü: TMK m. 6 bağlamında, başkasının işini gördüğünü ve TBK m. 529 kapsamında masraf talep etme hakkı olduğunu iddia eden kişi (işgören), vekâletsiz işgörmenin TBK m. 526'daki şartlara (işsahibinin menfaatine ve varsayılan iradesine uygunluk) sahip olduğunu ispatla mükelleftir [17]. Eğer işsahibi, işgörenin kusurlu hareket ettiğini (TBK m. 527) iddia ediyorsa, bu kusurun ispatı işsahibine aittir.
• Zamanaşımı / Süreler: Vekâletsiz işgörmeden doğan alacak davaları, kanunda özel bir düzenleme bulunmadığı için TBK m. 146 uyarınca 10 yıllık genel zamanaşımı süresine tabidir.
• Görevli/yetkili mahkeme: Taraflar arasındaki uyuşmazlığın çözümünde, genel mahkeme olan Asliye Hukuk Mahkemeleri görevlidir. Ancak işgörme fiili ticari bir işletmeyi ilgilendiriyorsa Asliye Ticaret Mahkemesi görevli olabilecektir.
• Yaygın uygulama hataları: Gerçek (caiz) vekâletsiz işgörme (TBK m. 526) ile gerçek olmayan (haksız) vekâletsiz işgörme (TBK m. 530) müesseselerinin mahkemelerce ve taraflarca birbirine karıştırılması en yaygın hatadır. İşgören tamamen veya baskın şekilde kendi ekonomik menfaati (kötüniyet) için başkasının hukuk alanına müdahale etmişse, TBK m. 526 ve buna bağlı masraf talep hakları katiyen uygulanamaz [4, 18].

7. Eleştirel Değerlendirme

Doktrinde TBK m. 526 hükmü ele alınırken en çok tartışılan konu, "menfaat" ve "varsayılan irade" kavramlarının çatışması durumunda hangisine üstünlük tanınacağı meselesidir. Fikret Eren ve Halûk Tandoğan gibi otoriteler, İsviçre Borçlar Kanunu (OR m. 419 vd.) öğretisiyle paralel olarak, işsahibinin "varsayılan iradesi" ile "objektif menfaati" çatıştığında, kural olarak sübjektif nitelikteki varsayılan iradeye üstünlük tanınması gerektiğini vurgularlar. Ancak işsahibinin varsayılan iradesi akla, mantığa ve dürüstlük kuralına (TMK m. 2) ağır şekilde aykırıysa, bu durumda objektif menfaat unsurunun dikkate alınması hakkaniyete daha uygun düşecektir. Zira hukuk düzeninin, sırf işsahibinin iradesi bilinemiyor veya irrasyonel varsayılıyor diye intihar, malvarlığının açıkça telef olması gibi durumlara seyirci kalması negotiorum gestio kurumunun ihdas amacına aykırıdır.

Bunun yanı sıra, gerçek vekâletsiz işgörmenin tamamen ayrı bir kanuni borç kaynağı olarak yapılandırılması gerekirken, TBK sistematiğinde (m. 526 vd.) vekâlet sözleşmesiyle birlikte Özel Hükümler bölümünde düzenlenmiş olması dogmatik açıdan eleştirilmektedir [14, 19]. Gümüş'ün de ifade ettiği üzere, bir sözleşme niteliği taşımayan bu yasal borç ilişkisinin aslında Borçlar Kanunu'nun Genel Hükümleri içerisinde, haksız fiiller ve sebepsiz zenginleşme kurumlarının yanında konumlandırılması teorik olarak çok daha tutarlı olurdu [1, 19].

Metodolojik Not

Bu yorum, Av. Fethi Güzel tarafından akademik dürüstlük ve bilimsel araştırma ilkeleri çerçevesinde hazırlanmıştır. Yalnızca doktrin ve yargı kararları çerçevesinde objektif olarak sunulmuştur.